Bất biến và khả biến của đời sống văn chương

            Cùng với mọi lĩnh vực khác của đời sống xã hội, văn chương - văn học nước ta chính thức bước vào công cuộc đổi mới ngày càng được triển khai một cách toàn diện, triệt để và hiệu quả đã trọn một phần tư thế kỷ. Thời gian như vậy có thể xem là đủ nhằm đạt tới sự bình tâm, tĩnh trí để xem xét lại, xem xét thêm mọi chuyện, mọi điều cho thật thấu lý thấu tình. Hầu như bất cứ ai, dù ở khuynh hướng tư tưởng nào, nếu lương tri còn được thức tỉnh, cũng sẽ dễ đi tới nhất trí với nhau rằng, đã tồn tại những cái bất biến trong dòng chảy liên tục, bất ngờ của đời sống, trong đó có đời sống văn chương. Không thế, mọi chuyện sẽ tự rối tung lên, bất chấp mọi ý định chính đáng nhất cùng mọi ý nguyện tốt đẹp nhất của con người. Một trong những cái bất biến thuộc về nguyên lý nằm ngay trong mối quan hệ căn cốt, mối quan hệ máu thịt giữa văn chương, rộng ra là nghệ thuật, với đời sống của nhân dân và thời đại mình. Bởi một lẽ thật giản dị: con người và xã hội vốn sinh ra văn chương là để thỏa mãn nhu cầu tinh thần giàu có và cao đẹp vô hạn của chính mình, vậy nên, văn chương không thể, nếu như không muốn nói là không được phép, ngoảnh mặt lại với con người và xã hội.

            Có điều, cần đi tới thống nhất về một vấn đề then chốt và cơ bản là: Đặc điểm của thực tại dân tộc hiện nay mà văn chương, nghệ thuật ta cần hướng tới tìm tòi, khám phá và sáng tạo là gì? Thực tại ấy của đất nước hiện nổi lên ba đặc điểm chính sau: Một là, nó cực kỳ phức tạp, trong đó có sự xung đột và sự giao thoa của những xu hướng rất khác nhau, kể cả đối lập nhau. Sự ưu việt và ưu thắng của từng xu hướng không dễ khẳng định và không dễ nhận ra. Nhất là dưới cái nhìn giản đơn, một chiều. Vậy nên, luôn rất cần sự tỉnh táo và một khoảng cách thời gian nhất định để xem xét. Hai là, nó chuyển biến rất mau lẹ, nên thường ẩn chứa rất nhiều đường đột, bất ngờ. Đã có và sẽ còn có những cái, những điều mới lạ chưa từng xuất hiện bao giờ. Mọi kinh nghiệm xem ra ngày càng ít hữu hiệu, rất dễ trói buộc tư duy. Tinh thần cởi mở, dân chủ do vậy cần luôn được đề cao, nếu không muốn ngăn cản những bước tiến tự nhiên của đời sống và lịch sử. Và, ba là, nó là mẫu hình cho một loại chuyển đổi xã hội mà nhân loại hôm nay và mai sau luôn mong muốn nhận thức. Từ một nước nghèo nàn, lạc hậu, chậm tiến, trải qua hai cuộc chiến tranh gian khổ, ác liệt và dài lâu vào bậc nhất trong lịch sử, lại từng phải chịu đựng lối quản lý quan liêu, bao cấp triệt để, nặng nề, làm thế nào mà dân tộc Việt Nam có thể vươn tới trở thành một nước phát triển lại bằng những bước đi nhanh chóng mà chắc chắn? Đó chính là cái khả biến của đời sống gắn với cái khả biến của văn chương.

Vấn đề duy nhất đặt ra chỉ còn là: cần phải đáp ứng nhu cầu của đời sống bằng chính đặc trưng của văn chương Không thế, thì ngược lại, chính con người và xã hội sẽ ngoảnh mặt lại với văn chương, coi là thứ đồ giả, đồ thừa, không chỉ không cần thiết mà còn tốn tài hao lực, cản trở tới sự phát triển tự nhiên, sống động của đời sống.