Văn hóa tiêu thụ và vấn đề định hướng thẩm mỹ

Văn hóa tiêu thụ là một tên gọi để chỉ mọi sản phẩm và hoạt động văn hóa chủ yếu nhằm thỏa mãn các như cầu giải trí thông thường khác nhau của con người. Một đặc điểm dễ thấy của thứ văn hóa này là nó tìm đến được với khá đông công chúng. Từ đó dễ nảy sinh ra ngộ nhận rằng đây là bộ phận tiêu biểu cho đời sống văn hóa của xã hội ta. Nên hiểu những người hưởng thụ văn hóa này phần nhiều là những người sống khá dư dật về vật chất nhưng trình độ và năng lực thẩm mỹ của họ lại thường ở dưới mức trung bình. Họ và thứ văn hóa mà họ ưa thích không thể đại diện cho nền văn hóa cao đẹp mà chúng ta đang phấn đẫu xây dựng, cũng như không thể điển hình cho đời sống văn hóa đích thực mà con người chân chính mọi thời hằng mơ ước.

Đành rằng không nên và không thể cấm đoán văn hóa tiêu thụ. Giải trí quả thật luôn có một vai trò nào đó trong đời sống của con người. Tuy nhiên, ưu tiên khích lệ thứ văn hóa đó là không đúng. Con người càng văn minh thì hoạt động giải trí càng tích cực. Người ta không chỉ cần biết làm việc có hiệu quả mà cũng cần biết vui chơi một cách bổ ích. Vậy mà trong thực tế, lúc này lúc kia, chỗ này chỗ khác, vì mục đích kinh doanh người ta đã có ý gia tăng thật nhiều các sản phẩm văn hóa chủ yếu để “mua vui”. Cứ nhìn vào các xuất bản phẩm lòe loẹt, ưa ngợi những nụ cười rẻ tiền, ưa đi vào các câu chuyện tình lâm ly, các cốt truyện trinh thám ly kỳ một cách giả tạo trên kệ của các quầy bán và cho thuê sách báo, chúng ta cũng thấy được hư thật ra sao. Cần thấy rõ rằng văn hóa tiêu thụ phát sinh tràn lan có vẻ như vô hại, nhưng nghĩ cho kỹ cái hại của nó lại rất to lớn, rất cơ bản và lâu dài. Nó tạo ra một nếp sinh hoạt văn hóa không tích cực. Nó sinh ra môi trường thuận lợi văn hóa giả, đủ loại nẩy nở. Đặc biệt chúng khiến cho công chúng thờ ơ với các sản phẩn văn hóa thật sự có giá trị.

Có người nghĩ rằng: Văn hóa tiêu thụ đi liền với kinh tế thị trường nên khó lòng kiểm soát nổi. Và một số người có trách nhiệm quản lý văn hóa ở Trung ương và các địa phương tỏ ra buông xuôi, phó mặc cho quy luật cung cầu. Đó là hoàn toàn là một vô trách nhiệm, thậm chí có tội. Con cháu mai sau sẽ không tha thứ nếu chúng ta cứ để tình trạng này kéo dài. Vấn đề đặt ra vừa cấp thiết vừa lâu dài là chúng ta phải định hướng dần mọi hoạt động văn hóa theo mục tiêu đã được nhiều văn kiện của Đảng Cộng sản Việt nam xác định. Để định hướng thẩm mỹ điều có tính quyết định là chúng ta phải tạo mọi điều kiện thuận lợi cho các sản phẩm văn hóa có tính dân tộc hiện đại và nhân văn đích thực ra đời và phát triển. Điều này có tính liên quan tới các chính sách văn hóa cụ thể. Ai cũng biết những giá trị văn hóa thực thụ không thể sản sinh theo kiểu ăn xổi ở thì. Các nhà hoạt động văn hóa đã bỏ ra bao thời gian và công sức, dồn vào tâm trí và tài năng để tạo nên chúng. Riêng phương tiện vật chất trong sáng tạo cũng là một vấn đề chẳng hạn để vẽ một bức tranh phải có chất liệu, để công bố một tác phẩm văn học phải đánh máy văn bản, thế mà có trường hợp tiền nhuận bút sau khi trừ những chi phí vừa kể thì chẳng còn được bao nhiêu. Trong khi nhiều nghệ sĩ lại sống khá chật vật. Vậy thì nhà nước ở Trung ương và địa phương cần có chính sách bảo trợ văn hóa và khoa học đích thực. Khi hóa thơm nở rộ thì cỏ dại, thậm chí cả nấm độc nữa sẽ không có đất dung thân.