Thơ và ánh hồi quang của ký ức

M. Proust, nhà văn hiện đại Pháp là tác giả bộ tiểu thuyết vô tiền khoáng hậu có tựa đề Đi tìm thời gian đã mất.  Tôi nghĩ, với bất cứ người cầm bút nào, sáng tạo bao giờ cũng là một hành động đi tìm thời gian đã mất. Một nhà văn hiện đại Việt Nam là Vũ Tú Nam, lại có một tác phẩm mang tên Sống với thời gian hai chiều. Tôi nghĩ, viết có nghĩa là sống và sống có nghĩa là hòa nhập cùng thời gian hai chiều... Một trong những quy luật muôn đời của sáng tạo nghệ thuật ấy lên tiếng trong tôi, bởi trên tay tôi lúc này là một tập thơ nặng ưu tư của Minh Hằng, một cây bút nữ quen thuộc ở Thái Nguyên. Có người đặt ưu tư nơi hiện tại. Lại có người đặt ưu tư ở tương lai. Với Hằng, xem ra không hẳn vậy: Cái gì đã qua cũng thương mến lạ. Hằng có hẳn một bài thơ chỉ xoay quanh chiều Ký ức, trong đó vang lên những vần thơ này: Quá khứ ùa về như sóng/ Từ kỷ niệm nhỏ ngày nào/ Tôi như trở thành người khác… Sống với dĩ vãng, ở Hằng, là một sự chọn lựa đầy ý thức. Mà cũng đầy khôn ngoan. Xem ra, lý trí thường lên tiếng mách bảo Hằng, con người khác với muôn loài là bởi nó lưu giữ được ký ức. Nhờ những gì đã sống qua mà con người trở nên giàu có gấp bội phần những cái thiên nhiên phú cho mình. Vì vậy, Hằng hoàn toàn có quyền tự nhủ:

Thật đáng sợ khi nhận thấy lòng mình

Cứ lạnh lùng dần theo năm tháng

Những giây phút thẫn thờ thưa vắng

Rạo rực đợi chờ cũng dần nguôi ngoai

Nhiều người nghĩ, trở về quá khứ là một cách trốn tránh hiện tại. Thơ Hằng giúp tôi nghĩ khác, có lẽ như thế mới đúng chăng, rằng khoảnh khắc hiện tại sẽ ra sao nếu cắt đứt với dĩ vãng dằng dặc nỗi niềm: Chợt nghĩ lại/ Đời chỉ là điểm hẹn/ Phút gặp bây giờ/ Để ngàn phút chia xa. Cuộc đời mỗi người như một dòng sông chảy liên tục không ngưng nghỉ. Sinh ra văn chương, phải thế không, là nhằm giúp cho con người ý thức được từng giây phút trôi qua của cuộc đời. Để sống hết mình, sống một cách không uổng phí. Chế Lan Viên đã bảo vậy khi bàn về ý nghĩa của thi ca: Đóng bài thơ như cái cọc vào đời/ để chống nước trôi xuôi/ Làm cho mọi người thấy cái vô hình này: Thời gian họ sống! Quý trọng thời gian bao giờ cũng mang hàm nghĩa quý trọng ký ức. Lúc trẻ, đi giữa ồn ào hối hả, đôi khi ta vô tình quên đi những kỷ niệm buồn, vui. Càng từng trải, ta sẽ nghĩ khác: có thêm nhiều lý do trân trọng những gì đã qua. Rồi chừng như ta mới chợt thấu hiểu cái lẽ giản dị này: thì ra chẳng có gì mất đi cả! Những người hay cả nghĩ, sống với thời gian nhiều chiều, đôi khi cảm thấy thật cô đơn. Tôi hiểu được tâm trạng này của Hằng:

Trưa nay mặt hồ lặng sóng

Đối diện lòng mình với ta

Cạn hết ly cà phê đắng

Chuệnh choạng ôm bóng chiều tà

Có thời ta từng lên án cái buồn đi liền với cái cô đơn. Đúng thôi, nếu mỗi người cứ khư khư ôm lấy nỗi cô độc của riêng mình thì làm sao dân tộc này có thế đương đầu với những kẻ thù hung bạo nhất của thời đại? Giờ, hòa bình lâu rồi, cần phải nghĩ khác đi. Và thật đáng quý nếu ta chợt nhận ra rằng, chỉ có những kẻ tâm hồn nghèo nàn đến rỗng không mới luôn nở những nụ cười vô tư lự. Càng giàu khao khát, càng dễ chống chếnh buồn:

Em đối diện với chiều chạng vạng

Phút hoàng hôn chờ đợi bao trùm

Con đường nhỏ bóng một người cô độc

Đang nghĩ gì trong từng bước suy tư?

Cô độc là bởi lắm suy tư, và suy tư nhiều làm cho ta thành cô độc. Cứ như sống trong một thế giới khác của riêng ta. Thời hiện đại, cuộc sống cứ trôi đi vùn vụt, hình như thiếu thốn nhất đối với sự sáng tạo chính là sự cô đơn. Nghệ sĩ tìm đến những Phút riêng của mình, như tìm đến nỗi cô độc đến tận cùng. Để rồi, có thể như Hằng: Nuốt buồn, thôi chuyện hôm qua/ Ra thềm ôm mảnh trăng tà sắp trôi.

 

Tôi không e ngại nỗi buồn, nỗi cô đơn là vì thế. Từ đó, tôi hoàn toàn có thể chia sẻ với nỗi niềm chìm nổi của Hằng trong bài thơ Vô đề. Như nhiều người cầm bút xưa nay, không phải Hằng bất lực trong việc tìm ra một cái tên để đặt cho đứa con tinh thần của mình. Vô đề là để diễn tả cái vô thường của cuộc đời đó thôi! Tên bài thơ ứng với cảm thức về thời gian ở đây là hoàn toàn thích hợp. Tôi đi thẳng đến những cảm nghĩ sau của Hằng:

Thời đại internet và thư điện tử

Ngăn quá khứ rỗng không

Còn - mất chỉ cần nút xóa

Người hay buồn chắc cũng ít hơn?

Ta hay băn khoăn về tính hiện đại của thơ. Cứ tìm đâu xa, ở ngay trong những vần thơ nhỏ nhoi của những cây bút chưa thật nổi lên này. Sẽ ra sao nhỉ, hỡi con người hiện đại, nếu hoàn toàn đoạn tuyệt với quá vãng? Thơ Mình Hằng như lời thầm thì nhắc nhủ chúng ta, cần xem trọng từng khoảnh khắc của đời mình. Nhắc nhở từng người ở chiều thăm thẳm nhất. Hằng kết thúc bài thơ bằng ý định: Xếp gọn những mảnh giấy úa vàng/ Tôi cẩn thận khóa  ngăn ký ức.  Tìm cách khóa ký ức ư? Chỉ là một hành động vô vọng. Đúng hơn là bất lực. Nên ngay lập tức, như có sự thức dậy đường đột của vô thức, Hằng lại: Nâng kỷ niệm trên tay/ Mong manh và nặng trĩu.

Chạy trốn thời gian cũng như chạy trốn lòng mình là không thể. Những người phụ nữ như Hằng đã tìm đến với tình yêu thời @ bằng chính tâm thế ấy. Người đàn ông hiện đại trong con mắt Hằng ra sao? Có phải điện thoại, i-meo, vi tính xách tay với công việc bù đầu ngoại giao chóng mặt, và với tiệc tùng đón đưa, nói cười tất bật để rồi chấp nhận một trong những bi kịch đau xót nhất của thời đại: bơ phờ trong cơn lốc hư vô?  Hằng sớm tìm thấy câu trả lời thật dứt khoát. Và xem ra cũng thật đích đáng. Tôi quý thơ Hằng vì lẽ ấy:

Có khi nào chợt thấy một ngày kia

Anh xa lạ những điều đơn giản nhất

Một thoáng dỗi hờn, giọt lệ lăn khóe mắt

Nụ cười buồn, chứa chất nỗi ưu tư?

Người ta nói rất đúng rằng, có thể giả trá ở đâu đó, chứ tuyệt nhiên không thể giả trá nơi trang viết. Nghệ thuật thuyết phục người đời bằng chính sự chân thật đến tận cùng của người sáng tạo. Và, Hằng đã bằng lý lẽ của con tim để phán xét mọi chuyện, xưa cũng như nay. Đừng xem thường trí tuệ do trái tim mách bảo! Nhất là ở nơi người đàn bà. Đặc biệt khi đàn bà hướng tới tình yêu để phán xét. Tôi để ý đến bài Thức với Tần Thủy Hoàng của Hằng ngay từ lần đọc đầu tiên. Và tôi thật sự bị/được thuyết phục bởi cái thứ lý lẽ tưởng chừng như vô lý này:

Vẫn biết quyền uy làm người tàn bạo

Không ngăn nổi lòng trước những lời yêu

Cao xa và đích thực hơn là:

Người yêu anh, yêu anh chỉ một

Người yêu uy quyền có thể bất kỳ ai

Có thể một ai đó thích những câu thơ này bởi cách nghĩ. Tôi lại thích những câu thơ lấp lánh ý nghĩa ấy bởi cách nhìn. Hằng đã can đảm phán xét lại mọi chuyện. Dường như không có gì tròn vo trong con mắt khá tinh đời của người phụ nữ làm thơ kia. Nói đến Tần Thủy Hoàng, người đời thường nghĩ tới sự tàn bạo đến lạnh lùng, hay sức mạnh của quyền uy đến vô hạn. Hằng nghĩ  khác, bởi  biết nhìn bằng con mắt khác:

Nhưng tình yêu, lạ lùng đến thế

Từ thuở ấu thơ đến lúc bạc đầu

Chỉ trung trinh với một người con gái

Thuở vi hàn áo rách có nhau

Làm nghệ thuật là sáng tạo trong ý nghĩa cùng tận của nó. Vậy có gì là ngạc nhiên đâu nếu Hằng hướng ngòi bút của mình vào lòng thủy chung của vị hoàng đế nổi tiếng là bạo ngược trong lịch sử?

Lấy thời gian ra thử thách tình yêu hình như là mạch tự nhiên trong thơ Hằng. Nó ẩn trong sự mong chờ kỷ niệm mong manh. Vẫn là nguyên khối thơ ấy khi Hằng sáng tạo một chuỗi ba bài thơ về thời gian. Quán xuyến là một tâm trạng nuối tiếc. Rằng: Câu nói ngày xưa giờ không nói nữa/ Nỗi đau ngày xưa giờ  không đau nữa;  Rằng: Ríc, rắc, ríc/ Bước thời gian đang chạy/ Trốn cuộc đời ta/ Trốn cuộc đời người;  Và rằng: Chưa một ngày sống trọn với mình/ Thời gian đã thập thò trước cửa. Nhấp nha nhấp nhánh nhất là màu sợi tóc trắng, đen: Sợi tóc ngả màu lạc lõng vô duyên (Thời gian 3); Thảng vuốt nhẹ sợi thời gian đã rụng/ Nhợt nhạt tháng ngày/ Khô khát tâm can (Thời gian 2). Nhưng không sợi tóc nào lại làm tôi thảng thốt bằng sợi tóc thoáng gặp trong bài Thời gian 1: Những sợi tóc bạc của anh/ Sắc quá... Ý thơ lạ bởi cảm giác lạ. Sợi tóc của người yêu trong mối tình tan vỡ! Sẽ càng lạ hơn, khi tôi tìm đến sợi tóc của người chồng trong lòng bao dung vô cùng tận của người vợ:

Tay em nhẹ vuốt mái đầu

Giật mình thấy tóc ngả màu khói sương

Và tôi lại còn thêm một lần thảng thốt bởi một sắc thái khác:

Thương ơi sợi tóc đoạn trường

Mới đi hết nửa quãng đường gian nan

Ít niềm vui lắm trái ngang

Mình anh với gánh lo toan nhọc nhằn

Ôi, đích thực là một người đàn bà cao thượng! Con người đâu phải là thánh thần. Lầm lạc, thậm chí tội lỗi nữa có thể vào một lúc nào đó bất ngờ cuốn ta theo. Cái chính là phải có dũng khí nhận ra đâu là đúng sai, thiện ác. Thế rồi, phải tự đứng lên bằng chính đôi chân của mình. Hãy tin tôi đi: trong bất cứ hoàn cảnh nào, người vợ hiền cũng luôn là động lực nâng đỡ ta đứng dậy! Vấn đề còn lại chỉ là hãy sống sao cho thật xứng đáng với người thương ta.

Đọc thơ Hằng, nhiều lúc tôi cứ thấy nhói lên một nỗi buồn. Không, có lẽ cao hơn thế, một nỗi đau: Đành ôm mùa xuân vào ngực/ Xót người ở trong giấc mơ. Hằng đã hóa thân vào nỗi buồn, nỗi đau của người đời để thăng hoa thành thơ - một thứ thơ khiến người đọc rất dễ rưng rưng. Xin chúc mừng Hằng, và xin được bày tỏ lòng mong mỏi như Hằng từng mong mỏi: Xuân lại về kìa, môi ai vẫn đỏ/ Và nỗi niềm khao khát lại dâng lên.

Rất mong Hằng đừng tách rời nỗi khao khát sống trong đời với nỗi khao khát sáng tạo trong thơ. Tôi tin, đến một ngày không xa, mùa xuân thi ca sẽ ngập tràn trong đời Hằng. Tin, trông chờ và hy vọng…

                                     Nha Trang, chiều 12/6/2006