Thư ngỏ gửi các bạn làm thơ trẻ ở Đắc Lắc

Các bạn thân mến!

Xin phép được tâm sự cùng các bạn dưới hình thức thư ngỏ. Bằng thư từ như bạn bè yêu quý từng gửi cho nhau có lẽ sẽ xóa dần sự ngăn cách có thể có giữa chúng ta chăng?

Năm 1998, tôi được Hoàng Thiên Nga và Đinh Thị Như Thuý - những học trò cũ của mình tặng hai tập thơ 6 ô cửa sổ rồi 4 ô cửa sổ. Đó là những món quà quý khiến tôi thật sự sửng sốt vui mừng. Ôi! những ô cửa sổ thơ nhỏ nhắn mà xinh xắn - qua chúng, tôi nhận ra, không chút hoài nghi, những tín hiệu sáng làm ấm lòng những ai quan tâm dõi theo chúng. Có thể sẽ có người bảo tôi là đang úy lạo các bạn bằng con mắt bao dung của người đi trước. Tôi không chối cãi. Nhưng phần chính là tôi tin ở nơi các bạn, tin ở khả năng, nhất là tin ở nhiệt huyết của các bạn đối với thế giới linh thiêng mà nhân loại từ hàng năm nay gọi là thi ca. Giữa thời buổi nhiều người đua tranh làm giàu, chính đáng và không chính đáng, như bây giờ, lại có những cây bút trẻ dám gạt bỏ mọi vương vấn và trở ngại về đời sống vật chất để đến được với văn chương - điều đó chẳng đáng tin lắm sao! Đúng như ý thơ của Hoàng Thiên Nga trong bài 6 ô cửa sổ: Gặp gỡ chỉ tình cờ/ hẹn hò thành cố ý/ góp bầu rượu túi thơ/ giữa đời đầy liên lụy. Quý nhất là sợi dây tinh thần sâu xa kết gắn các bạn mà tôi nhận ra cũng ở bài thơ vừa nêu của Hoàng Thiên Nga: Gió đỏ bụi đỏ/ cuốn ta về tìm nhau. Cao Nguyên, vùng đất giàu tiềm năng nơi lòng đất và trong lòng người rất cần được khai phá. Và cùng với nhiều cây bút đàn anh khác như Phạm Quốc Ca, Hữu Chỉnh, Phạm Doanh, Linh Nga, Văn Công Hùng, Thu Loan... các bạn đã góp mặt và lên tiếng. Tôi quyết định trao đổi về nghề viết với các bạn là vì những lẽ đó. Để hữu ích, bên cạnh việc phát hiện ra những cái hay tôi mạnh dạn chỉ ra cái chưa hay của mỗi bạn. Cố nhiên, chỉ là theo nhận xét, đánh giá riêng của tôi thôi. Thẩm định văn chương bao giờ cũng mang tính chủ quan. Các bạn nên xem đây chỉ là một cách xem xét, nhìn nhận của một người - người ấy có thể khe khắt nhưng bao giờ cũng quý mến các bạn, vì vậy mà muốn nói thật những cảm nghĩ của mình trên tinh thần đồng nghiệp. Hy vọng các bạn sẽ hiểu tôi.

  

BỨC THƯ THỨ I

Bạn Bùi Vũ Anh thân mến!

Tôi chưa được gặp bạn, chỉ mới đọc chừng mươi, mười lăm bài thơ của bạn thôi. Mong là sẽ hiểu đúng bạn, vì như thi hào Nguyễn Du từng dạy Kiến thi như kiến nhân” mà!

Đọc thơ bạn tôi bắt gặp một trái tim khá nhạy cảm. Dường như bạn luôn ý thức hướng mọi giác quan ra thế giới bên ngoài để đón nhận những biến chuyển tinh tế của muôn loài qua thời gian và không gian - đón nhận một cách hữu tình, nghĩa là có chủ đích, có rung động. Như khổ thơ đầu của bài Mùa sấu:

Phố lại giao mùa lay sấu rụng

Ai còn ngâm sấu đợi ai không

Đừng để vị chua làm vỡ giọng

Kẻo nghẹn lòng nhau trong nhớ nhung

Bạn không chỉ biết sống với thế giới thực mà còn dám bước đầu sống với thế giới siêu thực - thế giới của tiềm thức, vô thức. Điều này quý lắm! Bằng cách đó, bạn sẽ tự làm giàu có thêm thế giới con chữ của bạn đấy. Không hiểu sao, cho đến năm cuối cùng của thế kỷ XX này mà vẫn còn không ít người quan niệm “thực tại” một cách đơn giản đến độ thô thiển. Họ chỉ chấp nhận “thực tại” là những gì các giác quan của họ nhận biết được! Có biết bao cái tồn tại ở ngoài ngưỡng cảm nhận của các giác quan trần tục của con người! Trường sinh học chẳng hạn. Lẽ nào “trường sinh học” không phải là “thực tại” ? Trong văn chương, cánh cửa “thực tại” còn rộng mở hơn nhiều. Do vậy tôi thích cái Đêm hoang tưởng của bạn:

Vài cơn gió vu vơ

Những cánh tay luồn qua khe cửa

Lật giở cuốn sách trên bàn

Em lắng nghe - trầm ngâm

Rồi em mở trang sách ngày xưa mình đánh dấu

Bạn viết bằng những “ấn tượng” từ đời sống lắm khi trôi nổi bồng bềnh, cũng lắm khi vu vơ bất chợt nên có được cái mạnh là ở sự khơi gợi. Chẳng hạn câu thơ sau trong bài Một thoáng Kon Tum:

Nơi đỉnh dốc dáng bồ đề trầm mặc

Bao nỗi niềm vỗ cánh vượt thời gian

Nhiều lay động hơn là tiếng ru của người mẹ trong bài Cao nguyên chiều mưa. Tôi đọc được nỗi nhớ quê hương khắc khoải của bạn qua câu thơ cất lên từ lời ru láy đi láy lại nhiều lần: Chân trời thảm lúa mênh mông... Ở đây, bạn đang hít thở dưỡng khí của thứ văn chương đích thực đấy! Ấy là những câu thơ nói ít gợi nhiều. Bạn còn có hẳn những bài thơ nhiều khơi gợi như Mùa sấu. Con chim lạc mùa bay mãi chưa về được cố hương trong sự hoài vọng mà vô vọng thôi em đừng ngóng loài chim ấy nói nhiều về chuyện cũ cố quên đi mà không thể nào quên được. Ở đời có những chuyện như thế, càng gắng xua đi khỏi ký ức, chúng lại càng găm vào ký ức “hành hạ” ta một cách thật dễ chịu. Xin cám ơn những kỷ niệm, dù là  những kỷ niệm đau buồn. Thiếu chúng, cuộc đời này sẽ nghèo nàn đi biết mấy!

Khi mở lòng mình hướng vào thế giới muôn màu muôn dạng lại đầy biến ảo đến khôn lường, bạn buộc lòng phải thay đổi cách thức thể hiện (nói theo ngôn ngữ thời thượng là thay đổi thi pháp). Tôi còn quý bạn ở điểm này. Bạn khá thuần thục trong sự vận dụng các thể thơ quen thuộc như bảy chữ, tám chữ, lục bát... Bạn còn dám chấp nhận thách thức của thể nghiệm mới trong thơ tự sự, thơ văn xuôi... Nghĩ cho cùng, để hiện đại hóa thơ, đó cũng là lẽ tự nhiên. Đời luôn biến báo, sao hình thức thơ không biến báo! Tuy nhiên, tôi thích những bài thơ theo dạng “cổ điển” như bài Sơn nữ của bạn hơn kia. Bạn đã tỏ rõ khả năng nói được những điều cần nói qua thứ chất liệu sáng tạo dung dị của mình:

Lên núi tha hồ em múa hát

Tắm thỏa thuê vui nước suối nguồn

Đọc bài thơ này của bạn, nhiều người sống ở thị thành đông đúc chắc sẽ có lúc giật mình tự hỏi:  Đây chính là dưỡng chất mà cuộc đời ta đang thiếu chăng?

Đấy là những điểm mạnh, theo tôi, có thể giúp bạn thêm tự tin mà dấn bước trên con đường thi ca dằng dặc đầy trắc trở của mình. Thế còn những khiếm khuyết? Có đấy! Cũng là khó tránh khỏi thôi mà. Trước hết, đọc thơ bạn, tôi thấy ảo não quá! Nào: Lá động lòng ta muôn vết đau, nào: Nhắm mắt run lên sầu cách biệt... Có cảm giác bạn muốn nói to nỗi sầu muộn của chính mình, có vậy mới chứng tỏ mình sống một cách sâu sắc!? Mưa hẳn nhiên là khiến bạn buồn:

Từng giọt lạnh kêu trên mái tóc

Có con chim lạc đàn bay hoang

Nắng cũng không làm bạn vui lên nổi, hơn thế còn đau chứ:

Vắng anh, mùa về nắng quá

Trời xanh, xanh như cơn đau

Giờ đây, chắc như bạn đã hiểu, chả ai cấm đoán con người buồn đau đâu. Cứ vui hơn hớn thì lạ lắm! Nhưng ô cửa của thơ bạn nghĩa là của đời bạn sao lại nổi rõ lên dòng chữ: Không có bạn mà chỉ là kỷ niệm!/ Dẫn ta vào quán cóc rượu đong đầy. Sống với kỷ niệm của tình yêu đôi lứa thường cho phép ta thắp lên ngọn lửa nồng ấm để sống say sưa và ý thức hơn. Song nếu chỉ buồn, chỉ đau bởi những kỷ niệm đã mất thì sao cất đầu lên nổi. Dại gì mà mang đá nặng trong vai để bước chân thêm chuyếnh choáng, có phải không nào? Ấy là chưa nói ở bạn nghe đâu còn mang nỗi đau của một người tha hương nữa:

Ta đi tút hút đường xa xứ

Áo ướt nghìn năm chưa biết khô

Ai cũng có mảnh đất chôn nhau mà mình nặng tình nặng nghĩa. Nhưng ngoài nơi ấy ra, ta còn có nhiều mảnh đất khác cũng được gọi là quê hương nếu ta thật sự gắn bó với nó. Khi ta ở chỉ là nơi đất ở/ Khi ta đi, đất đã hóa tâm hồn, chắc bạn còn nhớ câu thơ thấm thía của của cố thi sĩ Chế Lan Viên chứ? Thơ lớn của những nhà thơ lớn bao giờ cũng chuyên chở những tư tưởng lớn.

Về thân dạng câu chữ, thơ bạn vẫn chưa thoát ra khỏi những ấu trĩ buổi đầu. Chỉ xin dừng lại ở bài Đêm hoang tưởng mà ở trên tôi có khen bạn về ý tưởng. Tôi chưa thật hài lòng về cách sử dụng dấu gạch ngang ở khổ 3 (Em lắng nghe - trầm ngâm) và ở khổ 1 (Anh biết - lặng im là thứ ngôn ngữ diệu kỳ). Có thể bạn muốn viết cho lạ; “lạ”, theo tôi, cũng phải được mẹo luật tiếng Việt cho phép! Mong muốn đi tìm cái lạ ngoài khuôn phép mà khó được chấp nhận còn thấy ở cách dùng từ. Từ lao đầu trong câu Bóng đêm vẫn tò mò lao đầu vào cửa kính không thật chính xác. Sao đã tò mò lại còn lao đầu? Bạn có thể biện minh: ấy là tôi đang diễn tả bóng đêm hoang tưởng trong đầu óc sáng tạo của riêng tôi! Dầu là vậy cũng khó thuyết phục người đọc cho được. Cái “siêu” trong văn chương cũng có thể thức của nó, bạn thân mến ạ!

Tôi còn muốn bạn kiệm lời hơn. Hãy đọc đoạn đầu của bài thơ vừa nêu: Đêm bắt đầu/ Em đến từ  mọi phía/ Im lặng và hiện hữu... Bạn đã thấy câu chữ thừa ở dòng 3 này chưa? Từ im lặng đã hàm nghĩa hiện hữu rồi đấy. Còn nếu muốn nói sự hiện hữu một cách im lặng thì lại không được dùng từ  ở giữa dòng thơ. Muốn thêm từ phải thêm ý, nếu không bạn sẽ khó tránh khỏi nhiều lời một cách nhàm chán. Xin nêu một dẫn chứng khác trong bài Ngóng mùa: Ta về tạ lỗi ly này rượu kia. Bạn cứ đọc kỹ mà coi, chả ai lành nghề lại có thể viết “thi này” “thơ kia” kiểu ấy.

Thư tôi đã hơi dài. Sợ bạn lại chê khuyên người kiệm lời mà sao mình lắm lời đến vậy. Chúc bạn luôn thành đạt trên con đường bạn đã tự nguyện chọn lựa để hiến thân.

Thân ái

                                              

                                                       BỨC THƯ  THỨ 2

 

Bạn Hoàng Thiên Nga thân mến!

Tôi rất bận và chỉ có thể viết khi không thể không viết. Ấy là khi tôi thật sự có điều cần nói với bạn, và qua bạn, người khác cũng đọc thấy ít nhiều hữu ích. Ấy là khi tôi tìm được một cách nói thích hợp với đối tượng mình cần nhắn gửi. Giờ thì mọi điều kiện đã chín, tôi viết cho bạn và về bạn đây!

Khác với Bùi Vũ Anh, bạn không xa lạ gì với tôi cả. Còn nhớ Hội nghị Văn học Tây Nguyên do Hội Nhà văn tổ chức năm 1998, bạn có mời tôi cùng nhà văn Hữu Thỉnh về nhà chơi. Bạn xúc động giới thiệu tôi với Phó Tổng thư ký Thường trực của Hội Nhà văn mà không quên nhấn mạnh tôi là thầy dạy và là người trực tiếp hướng dẫn luận văn tốt nghiệp của bạn. Tối ấy trời mưa, không khí vui nhộn nhưng lòng tôi lắng lại vì xúc động. Tôi đã chọn nghề dạy văn, giờ lại thêm nghề viết văn nên tôi thấu hiểu cái giá đắt cùng bao hạnh phúc vô giá của nghề. Bạn hãy tin là những kỷ niệm có được từ tối đó cùng những kỷ niệm có được tại Ban Mê lần ấy sẽ sống mãi trong tâm trí một con người vốn đa cảm như tôi. Không hiểu sao tôi thấy bản thân mình cần có trách nhiệm với các bạn, với tình yêu văn chương và sự trưởng thành về văn chương nơi các bạn.

Giờ thì tôi xin được nói những cảm nhận của riêng tôi về thơ bạn đây. Trước tiên, tôi thấy bạn khá chững chạc, không như bạn tự nhận chữ ta vung vãi thời gian rơi đầy đâu. Đời và người là thế, vì vậy thơ của bạn là thế. Trải đời và trải nghề, bạn lớn lên cùng năm tháng, lớn nhanh hơn tôi tưởng khá nhiều. Hãy tin như vậy! Tôi không có thói quen đãi người bằng nước xirô ngòn ngọt, chỉ có một cái lợi là làm gia tăng cơn khát danh vọng, đặc biệt là ở nơi các bạn trẻ. Chứng cớ: “cái tôi” trong thơ bạn rõ đến mồn một. Mà một cây bút dám bộc lộ “cái tôi” của mình lên trang giấy, không cần úp mở, không chút dè dặt - một cây bút như thế phải giàu lòng tự tin lắm đấy! Cho tôi ngang tàng sống/ Trọn vẹn một lần tôi. Bạn làm thơ dành Cho một người. Bạn Nói với mình, thậm chí viết Lời ru một mình... Đôi lúc bạn còn lên tiếng thách thức: Mặc khen chê yêu ghét/ Ta vẫn thật là ta.

Là người có phần trải đời hơn bạn, thành thực mà nói, nghĩ vậy cũng không phải lắm đâu đấy. Con người bao giờ cũng là con người xã hội.  Phải sống trong cộng đồng, cùng cộng đồng chứ. Nhất là người làm thơ, viết văn. Phải có bạn đọc. Tiếng Việt ta tinh tế lắm, gọi là “bạn đọc” chứ không trung tính như các ngôn ngữ khác là “người đọc”. Nếu bạn bè, bạn đọc chưa thật hiểu ta để rồi chưa thật cảm thông với ta, trước hết, hãy tự soát xét lại mình. Riêng tôi thì tôi có thể chấp nhận được bạn, vì bạn thật lòng: Lúc tràn mê đắm/ Khi nhạt thếch lòng/ Đọa đày nhau mãi/ Thế rồi... cũng xong. Ngay “vết thương” lòng khiến bạn ăn năn sau những cuộc tình thoáng qua, tôi cũng có thể chia sẻ được. Cố nhiên là có xót xa thay cho bạn:

Phần còn lại từ anh

Những mảnh vụn sau bao lần đổ vỡ

Găm sâu vào đời em

Thành vết thương nhức buốt đêm đêm

Ở đời, ai chả mong cầu hạnh phúc viên mãn. Trong tình yêu và trong cuộc sống gia đình. Nhưng mong mỏi là một chuyện, sự thật ngặt nghèo lại là một chuyện khác. Có điều, tôi không muốn bạn bị vết thương lòng ám ảnh đến nỗi phải thốt ra câu này: Có thể nào sống không thương tích. Nghĩ vậy ảo não và bi đát quá. Nên tránh những hiểm nguy dễ gây thương tích nếu ta có thể tránh được. Còn trường hợp bất khả kháng thì lại là chuyện khác. Lúc này lại rất cần đến sự bao dung của gối, của đất nghĩa là của đời: Gối rộng lành như đất/ Thấm khô hết nỗi buồn.

Tôi biết, viết thì viết vậy thôi, đời người sao hết được nỗi buồn đau. Với người viết văn, nhất là người làm thơ biết đâu chính nỗi đau buồn lại giúp thăng hoa thành những vần thơ mang sức rung động sâu xa. Bạn có được những bài thơ như thế. Nổi bật nhất là bài Lời ru một mình. Tôi không thể cầm được nước mắt khi đọc những câu thơ quặn thắt sau của bạn:

Mẹ đã ngắm nhìn con

Hài nhi không tiếng khóc

Vầng trăng non sẫm tối bao giờ

Tội nghiệp những ngón thon trắng muốt

Buông ngậm ngùi mạch sống non tơ

Không còn câu chữ, chỉ đọng lại nỗi đau và tình thương. Phải thấm thía đến tận cùng nỗi mất mát mới viết nổi thành những câu thơ chân chất ngùi ngùi ấy được. Chắc bạn còn  nhớ chuyên đề “Nhà văn” mà tôi có may mắn được giảng cho các bạn sinh viên chuyên ngành “Ngữ văn Văn hóa”? Tôi có đặt ra câu hỏi thế này: với nhà văn, tâm thế nào năng sản cho sáng tạo hơn, hạnh phúc hay bất hạnh? Câu trả lời nghiêng về yếu tố sau. Văn hào L. Tônxtôi từng nói: ấy là bởi hạnh phúc ở mỗi người có thể giống nhau, riêng nỗi bất hạnh thì mỗi người một khác. Đó chính là ưu thế của nghề văn. Đường đời quá thênh thang không thấm nỗi đau nhân thế thì dễ tạo ra những trang viết vui vẻ một cách hời hợt, chẳng đọng lại gì nhiều đâu! Tôi chợt nhớ câu kết bài Hoa quì của bạn:

Rải niềm vui tặng mênh mông

Giữ riêng vị đắng ẩn trong hương quì

Bạn viết ở Đà Lạt vào quãng thời gian đẹp nhất của đời sinh viên. Tôi đã được đọc không dưới 20 bài thơ về dã quì, nhưng vẫn thấy quí câu thơ cảm nhận hoa từ nỗi cay đắng riêng của bạn. Ở đây, nỗi đau của bạn đã được sự đồng điệu của nhiều người. Nói một cách lý luận thì cái riêng đơn côi đã hòa quyện vào cái chung rộng lớn. Và đó là con đường rộng mở dẫn đến thơ hay, như bạn đã có lần nhận ra:

Mỗi dòng đời gần gũi xa xăm

Chỉ hòa nhập khi đổ vào biển cả

Thơ bạn có nhiều câu, nhiều đoạn có xu hướng đổ vào biển cả. Bạn có lý do để vui vì điều đó. Như khổ kết của bài Muộn: Xin trồng hoa giữa đời/ Chờ chi ngày đắp mộ/ Xin san sẻ cùng người/ Đừng đợi khi thiên cổ. Chẳng giấu gì bạn, mặc dầu đã cập kề cái tuổi “tri thiên mệnh” rồi, tôi đã phải reo lên khi đọc đến đoạn thơ đáng mặt anh tài này. Chả là bấy lâu nay, tâm trí tôi thường bị thiêu đốt bởi sự thật phủ phàng mà một nhà thơ danh tiếng gọi là “sống chìm chết nổi”. Khi người ấy sống, ta không chỉ khe khắt với khiếm khuyết mà còn dè dặt tới từng lời khen tặng. Sợ họ thỏa mãn dễ tự kiêu tự đại mà! Và khi họ vừa nằm xuống, thì hỡi ôi, sao hoa nhiều đến thế, và vì nuối tiếc, lời ngợi ca cũng nhiều như hoa! Có lạ lùng không hỡi các bạn? Chỉ những kẻ vô tình, hoặc thiếu lương tri mới không lấy làm lạ. Nhưng thay đổi ư? Phải tính lại. Và rồi để đấy “ngâm cứu”, hết ngày dài lại đến đêm thâu, chả thấy động tĩnh gì cả. Xin thổ lộ với bạn là tôi đã viết xong cuốn sách về nhà văn Xuân Thiều. Sang năm 2000, giới nhà văn và bạn đọc sẽ mừng thọ ông 70 tuổi. Tôi dự tính sẽ mừng thọ ông bằng cách riêng của tôi - cách của một cây bút phê bình như đã nói. Ngoài ý nghĩa như bao cuốn sách khác ra, tôi còn muốn góp phần đánh tan cái quy ước cố hữu trong nếp nghĩ của không ít người, rằng buộc phải tiết kiệm lời khen với những người đang sống cho dầu họ xứng đáng được tưởng thưởng những lời khen đến mức nào. Cuốn sách có tên Nhà văn Xuân Thiều như tôi được biết ấy chắc sẽ vấp phải những phản ứng tiêu cực. Tôi đã chuẩn bị sẵn khiên mộc rồi. Vả lại, cho đến giờ, 5 trong số 8 bài viết trong tập sách đã được công bố trên báo chí. Nghe chừng cũng êm êm... Bạn có lẽ trách tôi sao cả nghĩ thế! Không cả nghĩ sao được khi bạn cũng phải thú nhận rằng:

Mỗi cuộc đời là một niềm đau

Nghìn thử thách cho qua thời trái đắng

Xin được nói thẳng: thời trái đắng chưa thể qua đâu, cả trong thơ bạn, cố nhiên là theo một nghĩa khác. Vị đắng đầu tiên tôi nhận ra là ở từ đã, từ từng mà bạn cố ý đưa ra để thử vị giác của từng người thưởng thức:  Lá xanh một thuở đã/ Vì người tàn úa rưng rưng - Có nghe thời gian điểm từng/ phút giây lên/ nhàu nát lòng tôi. Tôi hơi khó chịu. Có lẽ vị giác của tôi chưa quen với chất đắng dạng này? Rồi đây nữa, một thử nghiệm khác, có lẽ là chưa thật thành công của bạn: trộn hai món ăn khác nhau nhằm tạo ra một thứ “nộm” thi ca. Ở bài Ơi mảnh thuyền xứ lạ, như một người đầu bếp thiếu kinh nghiệm, bạn pha chế món chủ công của mình mà chưa thật đoán chắc được dở ngon. Nào là: Sấp và ngửa trước thế gian đen trắng im lặng ồn ào môi mắt chạm nhau; nào là: Tìm ẩn náu nhịp chông vênh số phận người vương vấn không thôi; rồi nữa: Thương với ghét đất trời đậm nhạt ta gặp mình cũng xao xác mùa đông; và rồi nữa: Nay mưa mai sắt se nắng hạn bồi đắp tâm hồn trầm tích ngàn năm. Tôi không bàn đến ý tứ. Tôi cũng không bàn đến ý hướng đổi mới thi pháp thơ. Ở những điểm này, thậm chí bạn còn có thể đoạt giải của ban giám khảo nữa cơ đấy. Nhất là ở điểm sau. Vào tháng trước tôi nhận được tập thơ thật mới lạ của một cây bút cùng quê Ninh Bình với tôi - nhà thơ Mai Văn Phấn hiện đang công tác ở thành phố Hải Phòng. Tôi đã đọc lại không dưới 4 lần. Và cho tới lần thứ 5 tôi mới thấm thía ra một điều: Hãy tự mở rộng nhãn quan thi ca của mình ra nếu ta muốn thu nhận thật nhiều giọng thơ khác nhau. Tôi đã nhắc đi nhắc lại trong đầu mình bài học nghề nghiệp ấy khi chứng kiến sự cựa mình của ngòi bút thơ bạn, mà sao vẫn chưa cảm thấy êm xuôi. Mãi đến khi đọc câu thơ mở đầu bài Nhật ký của bạn - Tạ ơn muôn hạt thời gian/ giúp ta lắng dịu sau ngàn sục sôi - tôi mới dần dần vỡ nhẽ ra. Nguyên do tạo ta cảm giác chưa thật hài lòng ở người đọc có lẽ ở chỗ bạn điệu đàng quá! (Hạt thời gian ư?). Cố nhiên là chỉ trong những trường hợp tôi vừa dẫn ra. Vẻ đẹp của thơ cũng tựa như vẻ đẹp của người thiếu nữ rất cần đến trang điểm. Nhưng phải tự nhiên. Muốn vậy phải từ ý để lập câu, tạo từ, chớ lấy cái lạ về cách nói lấn lướt cái thật (về cảm nghĩ), cái đúng (về sự thật cuộc đời và về sự thật văn chương). Từ hạt trong câu thơ trên chưa được. Đây là sự nhiệm màu của thời gian, nghĩa là chất chứ không phải là lượng mà tính đếm thành từng hạt được. Những vết thô trong bài Ơi mảnh buồn xứ lạ cũng vậy. Ta có thể dễ dàng ngắt ra thành 2 dòng thơ riêng rẽ, nghĩa là hai món ăn độc lập như:

Sấp và ngửa trước thế gian đen trắng

Im lặng ồn ào môi mắt chạm nhau

Vậy là bạn muốn đãi khách bằng món nộm, cuối cùng lại là hai món ăn trộn vào nhau. Gây cảm giác chưa ngon là phải.

Thư tôi đã dài. Tôi đã nói cái được và cái chưa được của thơ bạn. Tất thảy đều xuất phát từ lòng yêu quý bạn, nhất là niềm hy vọng tràn đầy tôi luôn thiết tha đặt nơi những người cầm bút trẻ. Những gì còn - mất/ Trả lời bằng tán lá xanh. Chúc bạn luôn bình yên trong cuộc sống và luôn vươn tới trong sự nghiệp.

Thân ái

 

 

BỨC THƯ THỨ BA

 

Bạn Đinh Thị Như Thúy thân mến!

Từ lâu, tôi đã có ý định viết thư cho bạn. Học trò cũ của tôi thì nhiều, nhưng những người đa mang với nghề viết như bạn thì ít, có thể đếm trên đầu ngón tay thôi. Vì thế tôi rất quý bạn, cũng cảm thấy có một phần trách nhiệm trước khao khát nghề nghiệp của bạn. Được biết bạn đã tham dự Hội nghị các cây bút trẻ do Hội Nhà văn tổ chức năm 1998, tôi mừng lắm. Vậy là bạn đã có chút động lực nghề nghiệp ban đầu để hành nghề rồi! Có điều, tôi đồng thời lo thay cho bạn. Không biết cô học trò ngày nào của tôi có đủ kiên nhẫn đi đến tận cùng cái nghề khổ ải “nắng ít mưa nhiều” này không? Mà cũng rất e sợ sự huyễn hoặc của tuổi trẻ. Mới thành đạt chút ít đã tưởng mình là “đại bút” thì hỏng đấy! Cái nghề này khắc nghiệt lắm! Như có lần tôi đã viết, người đến thì nhiều, mà người ở lại - ở lại một cách xứng đáng với nghề văn, chả được bao lăm. Nhưng tôi tin ở bạn:

Ngày thì dài câu thơ dang dở

Em làm sao có thể ngủ yên

Niềm tin của tôi vậy là có ít nhiều cơ sở đấy chứ! Dẫu sao, đó cũng là mong mỏi thể hiện ở lời nói. Thơ bạn thực hư ra sao? Phải đọc, đọc kỹ càng thôi. Và càng đọc lòng tin của tôi may thay lại càng được củng cố. Điều khiến tôi an tâm trước hết là khuynh hướng xã hội ngày càng bộc lộ rõ rệt trong thơ bạn. Các bài như Bạn hồng, Nụ cười mặt trời, Đêm không ngủ,... nhất là Hà Nội đêm  Sương khói sông Lô nói với tôi về điều đó. Xin thú thật, đôi khi tôi có hơi thất vọng với một số cây bút trẻ. Nhân danh tìm tòi những điều mới lạ, họ cố ý khai thác đến tận cùng cái tôi riêng tây thường là buồn đau, cô quạnh trước cuộc đời. Họ than thân trách phận, rồi kêu trời kêu đất. Khổ nỗi trời thì cao, đất thì dầy. Còn thân phận của mình ư? Ai cứu nổi nếu ta không tự giải thoát cho ta? Thế là họ sớm rơi vào tuyệt vọng, bi quan. Họ trút hết lỗi lầm lên nhân thế. Họ dần cách xa và đi tới đối lập mình với người, cá nhân với xã hội. Họ chui vào vỏ ốc mà chính mình tạo ra tự lúc nào chẳng hay. Tiếng thơ của họ dần trở nên xa lạ với đồng loại! Rất vui là bạn đã không như vậy, ngay cả khi viết về tình yêu:

Bắt đầu từ nụ cười mặt trời

Dòng sông quẫy mình trôi

Hoa hướng dương tỏa nắng

Giọt nước mắt của đêm khô dần

Bên khoé cỏ xanh

Ôi nụ cười mặt trời trên đôi môi anh...

Sông quẫy mình, hoa tỏa nắng trong thơ bạn. Cuộc đời sôi động và sống động luôn ánh lên nụ cười của mặt trời, trên môi anh và trong tim em! Do vậy những giọt nước mắt của đêm khô dần cũng phải. Để rồi sương khói sông Lô có thể làm một ai đó lạc vào một thế giới thần tiên, tách biệt với cuộc sống này, riêng bạn thì không: Ừ thì đưa tay mà nắm/ Giữ hoài sương khói sông Lô. Bạn biết giữ mình trong tư thế chủ động - chủ động với ngay cả nỗi nhớ dễ bảng lãng của chính mình: Mai ngày về xa phố nhớ/ Ơi sương, ơi khói bơ phờ... Chắc có người e ngại với nỗi bơ phờ ở đây. Riêng tôi thì không, vì tôi biết sự lành mạnh, hơn thế, sự khỏe khoắn của cảm xúc nơi bạn:

Kể chi nào sương nào khói

Nào người kinh ngạc ngó theo

Tôi thật sự có cảm tình với các từ kể chi ở đây  ừ thì ở trên, chúng được bạn dùng để diễn tả cảm nghĩ thành thực của bạn ở bài thơ này. Và cả điệp từ thế rồi trong bài thơ giàu sức khơi gợi - bài Hà Nội đêm:

Thế rồi ngọn nến cháy

Thế rồi đôi môi run

Thế rồi ngón tay trên phím đàn lướt nhẹ

Những nốt nhạc bùa mê khe khẽ bay lên...

Bạn muốn thể hiện sự buông ra của tiếng đàn làm thảng thốt người nghe. Khi nhanh khi chậm, lúc thánh thót lúc dào dạt... nhưng dẫu với giai điệu nào cũng nhằm đánh thức những khát khao:

Lá sấu cong cánh diều xanh chấp chới

Buông mình vào xa xăm, dịu êm...

Và còn nhằm đánh thức cả sự xả thân hết mình vì cái đẹp nữa: Ngọn nến vắt kiệt mình cho tiếng hát/  thanh thản rơi... Tôi có phần ngạc nhiên trước sự sâu sắc của tiếng thơ nương theo tiếng đàn của bạn. Ở đây, bạn đã nối được lòng mình với lòng người một cách tự nhiên mà bền chặt đến không ngờ. Nói thế, không phải cứ tìm đến ý nghĩa xã hội rộng rãi là có thơ hay đâu. Vấn đề còn ở cách viết, cách nói sao cho có hiệu quả nghệ thuật. Và thơ bạn không phải khi nào cũng đạt được yêu cầu này. Chẳng hạn bài Đêm không ngủ. Bên cạnh những câu thơ đường được như: Nhưng nhức buồn nhớ mẹ ở nơi xa; hay: Mơ nồng nàn hơi ấm mẹ chở che, còn không ít câu loãng, thiếu sức ám ảnh mà điển hình là câu: Mẹ ơi tình mẹ thiết tha/ Xa quê con hiểu nỗi nhà quạnh hiu. Câu thơ dễ dãi, viết về nỗi nhớ mà không gợi được nỗi nhớ mẹ, nhớ quê ở người đọc. Tôi chú ý đến ngày tháng in ở cuối bài thơ: 6/12/1993. Và đột nhiên tôi nảy ra sự so sánh những bài thơ được bạn làm từ năm bảy năm về trước với những bài được sáng tác vào thời gian gần đây. Quả có bước tiến rõ rệt, và bạn phải biết mừng về điều đó. Nao lòng vì Mùa thu đi qua vào năm 1995, bạn chợt thốt lên: thu ơi xao xuyến/ lòng tôi chân thành. Thơ bạn vào những ngày tháng ấy đã giãi bày một cách chân thành nỗi xao xuyến của lòng mình trước mọi biểu hiện lớn nhỏ của đời sống. Có đôi trường hợp tay bạn vô tình quờ được những vần thơ hay: Không dưng man mác/ trĩu một hồn đầy/ bờ xa mờ nhạt/ đôi nhành xương cây. Nhưng nhìn chung, vì ưa nói nhiều, nói kỹ nên thơ bạn khi ấy không có độ âm vang cần thiết. Bạn thử đọc lại bài Trước tình yêu viết vào năm 1993 mà coi. Bạn bảo trước tình yêu em trở thành nhút nhát, do vậy mà sợ nhiều thứ, nào sợ bất trắc sợ rủi ro, nào sợ một ngày xa nhau, sợ cả tiếng gió đùa, tiếng sột soạt những chú chuột/ tìm thức ăn thừa trong góc bếp vân vân... và vân vân... Nếu viết như bạn, thì ngay tôi đây, một người không có khiếu làm thơ, cũng có thể nối dài ra thêm nhiều, nhiều nữa. Mà rồi nghe cũng mướt mát lắm đấy! Xin nói ngay, cái lối liệt kê kiểu ấy không thích hợp chút nào với thơ hay đâu! Phải học khả năng im lặng như đất ấy, bạn ạ. Người ta thường gọi là đất mẹ. Người mẹ thật sự thương con nào cần nhiều lời. Và một khi không thể không nói thì lại phải luyện năng lực dồn nén thông tin, sao để nói thật ít mà người ta hiểu nhiều. Như vậy mới mong có được cái gọi là huyền ngoại chi âm trong thơ. Cố nhiên, điều này còn tùy thuộc vào mức độ trải nghề của người viết. Sự thể đã tiến triển tốt đẹp ở chặng sau của thơ bạn. Tôi xin dừng lại chẳng hạn, ở một khổ thơ đa phương, đa chiều hơn trong bài Chiều cuối năm được bạn viết vào tháng 12/1997:

Rượu đã cay rồi sao mắt cũng cay

Điều muốn nói đã không lời để nói

Thôi hãy quên màu hoa vàng nông nổi

Màu hoa vàng đắm đuối giữa hoang sơ

Bạn đã khéo chọn cái gọi là tình huống để làm giàu chất thơ. Tôi muốn nói đến những cặp mâu thuẫn - Đời bao giờ cũng tồn tại trong những mâu thuẫn mà chỉ những người sống nông cạn mới không thấy thôi!: Rượu đã cay, và mắt cũng cay (cái lý khác nhau đấy!); điều muốn nói  không lời để nói (ấy mà thuận lý đấy!); hoa vàng vừa nông nổi lại vừa đắm đuối (thế mới gọi là tuổi trẻ chứ!). Tôi còn nhận ra sự khéo léo này trong một khổ thơ khác của bài Ngày xưa:

Nỗi buồn dường như đã cũ

Trách người chẳng biết nguôi quên

Ở nơi nào xa xăm đó

Trong mắt nhau còn thiêng liêng

Chuyện là chuyện ngày xưa, giờ người ấy đã thành cố nhân nhưng xem ra dẫu lìa ngó ý còn vương tơ lòng! Ta vẫn buồn nỗi buồn xưa. Và người xưa vẫn không quên ta khiến ta thật lòng xúc động. Trách người chẳng biết nguôi quên cũng chỉ là lời trách yêu thôi. Nói vậy mà không phải vậy. Nếu không đã không thể có câu dưới, mặc dầu cũng chỉ là ở thế giả định: Trong mắt nhau còn thiêng liêng. Những câu thơ này như những vì sao thật giàu cảm nhận một lần xuất hiện trong bài Nụ cười mặt trời của bạn. Đặc điểm của tinh tú là lấp lánh - mỗi người cảm nhận sự lấp lánh ấy một kiểu mà kiểu nào cũng thật giàu ý nghĩa! Nhận thức được như vậy chứng tỏ bạn đã trưởng thành và thơ bạn cũng đã trưởng thành. Giờ đây, bạn có thể nhìn trăng rằm từ một giác độ khác lạ của riêng mình: Sự vỡ tan mang khuôn mặt trăng rằm. Vậy là bạn đang tự tay mình xây riêng cho mình một ngôi nhà thi ca xinh xắn rồi đấy! Để bạn có lòng tin viết nên được những câu đầy quyết đoán:

Ta chạm môi vào bí ẩn câu thơ

Tìm giông bão trong mắt nhìn sóng sánh

Tôi yêu sự quyết đoán của tuổi trẻ, mà cũng e ngại chính sự quyết đoán ấy. Phải thấy mọi điều tốt đẹp nhất đối với bạn hiện còn đang ở phía trước. Hãy học nhiều hơn và nghiêm túc hơn, cả những điều tưởng nhỏ nhặt nhất như việc dùng từ. Trong bài Tiếng ve có câu: Hỡi những ngọt ngào đắng cay không giành cho số phận. Bạn có phát hiện ra chữ nào chưa ổn không? Chữ giành đấy! Cần phân biệt hai sắc thái: giành giật  dành cho. Bạn đã lẫn nên dùng chưa đúng. Bạn cần có một cuốn Từ điển tiếng Việt ở trước mặt. Chỗ nào nghi ngại, ta giở ra coi. Theo kinh nghiệm của tôi, đó là một cách học thiết thực và hiệu quả lắm đấy.

Thư tôi đã khá dài. Tôi đã gắng nói những điều cần nói nhất về thơ bạn. Mong bạn sớm thực hiện được “ước vọng” nghề nghiệp của mình, như bạn từng thiết tha tâm niệm: Trái tim đập hoài trong ngực/ Mơ ngày mọc cánh bay lên.

 

                                   Thân ái