Cảm thức thời gian qua một chùm thơ dự thi

        Từ ngày báo chí bùng nổ, thông tin tới tấp truyền phát, để kịp thích ứng, khi tiếp nhận bất cứ một ấn phẩm văn hóa nào, tôi luyện thói quen: mắt liếc nhanh, tay giở nhanh và đầu nghĩ nhanh. Lúc mắt bất ngờ chạm phải một thứ cần thiết nào do đầu óc mách bảo cũng chính là lúc bàn tay tôi giở qua giở lại. Cái cần đọc, phải đọc một cách kỹ càng đây rồi! Quả ít khi đôi tay lừa tôi, và tôi thường tin vào nó ngay từ sự ngập ngừng đầu tiên. Đó là thứ trực giác linh diệu mà!

Trên số báo “Văn nghệ” ra ngày 24/3/2000, ngón tay tôi đã trở đi trở lại nhiều lần ở trang 5, nơi in chùm thơ dự thi của Cao Xuân Sơn: Em, Lời của lá, Độc thoại xuân,  Anh hót đây này... Cả thảy là bốn bài, đều có thể xem là ngắn, thậm chí rất ngắn. Đại để có hai cách chọn chùm thơ gửi đi dự thi. Một là  theo chủ đề tập trung; và  hai là theo sở thích của người viết. Cố nhiên, theo cách nào thì tác giả cũng phải xem đó là những bài thơ hay và phù hợp với thể lệ cuộc thi. Cao Xuân Sơn đã chọn cách đầu. Tôi thích cách chọn này. Nó chứng tỏ bút lực dồi dào và cả lòng tự tin dồi dào của chủ nhân. Vậy là anh đã gây thiện cảm được với tôi ngay từ thế đứng của mình.

Có thể nhận ra ý tưởng chung của cả 4 bài thơ là ở cảm thức thời gian. Dường như Cao Xuân Sơn làm chúng liền một mạch. Tuy mỗi bài tiếp cận tới vấn đề chung ấy từ một khía cạnh khác nhau. Bài Em được mở đầu bằng những dòng thơ thật dễ thương:

Chớp mắt lại mùa mai nở

thời gian đi bằng những dấu hài vàng

Chúng hay ở cảm nhận tinh tế, ở cách nói duyên dáng. Nhưng quả thật là chưa mấy sáng tạo. Đòi hỏi chính đáng này được thỏa mãn ở hai dòng thơ kế sau:

Đời người mong manh cuốn vở

heo may ập ờ úp mở số trang

Đường đột quá chừng! Tôi không thể ngờ sau những vần thơ đáng yêu trên lại là những vần thơ ngập tràn ưu tư này. Nghĩ lại, nghĩ kỹ, tôi mới chợt nhận thấy ý ngầm sâu thẳm ở bên trong. Thì ra, có phải vậy không, cái đẹp nào cũng đều mong manh cả thôi. Có thế cái đẹp mới qúy; người ta mới phải gìn giữ, nâng niu nó. Ý thơ đó khai mở cho toàn bộ ý tưởng của khổ hai:

Giao thừa lênh loang khói nhang

gì cũng ảo, chỉ mình em là thực

ba trăm sáu lăm ngày tất bật

thơ mình đầy ắp người ta!

Có đôi chút hối hận, nuối tiếc. Người ta sống được là bằng cái thực ở đời, nhưng để cuộc sống giàu ý nghĩa lại phải trông chờ, nhờ cậy vào cái ảo. Nghịch lý đáng yêu của cuộc đời là thế! Người vợ hiền thục, thủy chung, chịu đựng mà ít lời kia là hiện thân sinh động của cái thực. Nàng đối mặt với ta, với thơ ta, mà lại im lặng, tuyệt đối im lặng. Chỉ để lương tri ta tự lên tiếng. Rồi khổ kết đến một cách tự nhiên:

Không lẽ hoa cười

anh lại khóc ?

em vô tâm 
em là thế, hay là...

Em không vô tâm, vô tình đâu ! Em hiểu được tất cả. Chỉ có điều em biết im lặng, học được cách nói trong sự lặng im của đôi mắt. Suy cho cùng, cũng là bởi số phận, nào ai có lỗi đâu anh ?

Tôi thích sức gợi mở của bài thơ. Ưu thế này còn được tiếp tục thể hiện ở bài Lời của lá :

Những chiếc lá cuối đông Hà Nội

nhợt tái niềm mong đợi

run như môi

ai gọi ai về

Những chiếc lá úa vàng, tàn tạ run như môi tái nhợt gọi ai ? ai về ? và về đâu ? Ý tứ thật rõ mà không gợn chút bi lụy, vì đó quy luật : mọi cái cũ nát sẽ rữa tàn. Mà đã là quy luật thì không thể tránh khỏi, không ai tránh khỏi. Thái độ tỉnh táo nhất là hãy đối mặt với nó, tuân phục nó, đừng nên hỏi vì đâu, tại sao làm gì ! Khổ thơ không gợi nên sự buồn tủi, thất vọng, còn bởi nó được nối liền với khổ tiếp theo :

Những chiếc lá cuối đông Hà Nội

rụng rồi còn khắc khoải

lửa ngún nửa chiều

mấp máy khói

vào khuya.

Đặc biệt nó được tiếp sức sống của khổ kết :

Những chiếc lá cuối đông Hà Nội

bắc cầu

dìu mùa xuân về

trong sương mờ

tí tách...

Tuy nhiên, sức ngân xa, vang sâu của bài thơ lại không ở những vần thơ bảo hiểm  này. Cái hay nhất của bài thơ, theo tôi, lại nằm ở những dòng thơ sau đây :

Những chiếc lá cuối đông Hà Nội

rơi rơi vồi vội

ai cũng ngỡ mình như có lỗi

líu ríu bàn chân tìm nhau .

Ý thơ vang vọng xôn xao. Liệu ai có ý định đi đến cùng? Chắc không ai cả! Vì không thể. Nhưng ai cũng phải nghĩ, hơn thế phải tự soát xét lại mình.

Bài thơ  khá hoàn thiện giá như (có trường hợp nào không tồn tại những giá như!) có thể hoán đổi trình tự của khổ thơ thứ ba cho khổ thơ thứ hai. Sẽ thuận lý hơn nếu bài thơ trôi đi theo quy luật của vạn vật: tàn, rơi, rụng và hồi sinh.

Trong mạch cảm hứng chung, bài Độc thoại xuân có vị trí riêng. Giữa dòng chảy không cùng của cuộc đời, hình như Cao Xuân Sơn muốn níu giữ thời gian lại. Dẫu chỉ là một khoảnh khắc, bằng khát vọng không cùng của chính mình. Trước nhành mai vàng tươi (ở nhà mình), và cánh đào hồng thắm (ở nhà người):

Anh yêu cả hai...

Lý lẽ thật đơn giản :

Xuân muôn nhà mà em...

Ai cũng biết, đây chỉ là sự biện minh chả thuyết phục gì cho cái chính yếu sau:

Anh là cái độc bình tham lam

nhiều khi muốn vỡ

Cũng không thể biện minh nổi trước người vợ yêu của mình:

Em nhiều khi cũng vờ như sơ hở

thử anh chơi

Anh biết vậy, mà em cũng biết vậy, nhưng trò chơi do tạo hóa bày đặt ra để thử sức bền của con người vẫn không thôi tiếp diễn. Để rồi chính anh, chính anh chứ không ai khác, phải tỉnh ngộ trước một sự thật hiển nhiên :

Hóa ra

chẳng tay ai ôm trọn cả đất trời

anh thật ngốc !

Không, anh chẳng hề ngốc nghếch đâu ! Mà chả ai ngốc nghếch cả. Tôi yêu cái lý sống động của cuộc đời mà nhà thơ chủ động gợi ra cho mọi người cùng suy ngẫm....

Bài thơ Anh hót đây này...  có ý hoàn tất những cảm nhận mơ hồ mà không tăm tối về thân phận con người trong dòng chảy của kiếp người. Nhà thơ mở đầu bằng những giả thiết, càng về sau các giả thiết càng trở nên gấp gáp :

Một ngàn ngày nữa cho anh

anh sẽ làm gì ?

một trăm ngày nữa cho anh

anh sẽ làm gì ?

một đôi ngày nữa...

anh sẽ làm gì ư, cả khi hơi thở

chỉ còn tính bằng giờ

bằng phút

bằng giây ?

Những câu hỏi thật khó trả lời, bao công việc cụ thể dẫu mang ý nghĩa to tát đến đâu cũng đều tỏ ra không thích ứng, nghĩa là khó thuyết phục người khác. Lẽ nào im lặng? Trong khi những câu hỏi cứ vang lên dồn anh vào chân tường? Phải giải đáp thôi! Người viết tỏ ra thông minh khi dùng phép hoán dụ nghệ thuật uyển chuyển:

Anh và em...

kìa con chim đang bay

trong tầm ngắm của rạch ròi số phận

đo đếm chi?

sớm hay muộn đằng nào rồi chẳng rụng

hồng hạc hay sẻ đông

có bùa phép nào đâu?

Từ đó, anh đi thẳng tới câu trả lời mà không hề gây ra cảm giác sống sượng:

Anh hót đây này

em nghe không?

Phải sống, cứ sống đi. Vậy thôi! Giản dị quá! Mà cũng thấu lý, thấu tình quá!

Chùm thơ dự thi của Cao Xuân Sơn trên báo "Văn nghệ” giúp ta có cơ sở hy vọng vào thành công của cuộc thi, cả hy vọng vào sự vươn mình của nền thi ca Việt Nam trước thềm thiên niên kỷ mới.