Tư chất nghệ sỹ hàng đầu ở nhà văn

        Điều này từ lâu đã được các nhà tâm lý học sáng tạo văn chương bàn nhiều rồi. Họ nói đến trí tưởng tượng sáng tạo, khả năng quan sát tinh tế, tâm hồn giàu cảm xúc, năng lực trí tuệ sắc sảo, tài dự báo, dự đoán... và nhiều, nhiều nữa. Tôi thấy đúng cả, nhưng chưa thật trúng lắm. Có gì chưa hoàn toàn thích hợp với nghề văn. Riêng tôi cho rằng khả năng cảm thông với thế giới (với cảnh vật, sự việc, và nhất là con người) nên được coi là phẩm chất quan trọng nhất, nổi trội nhất nơi nhà văn. Nhà thơ Huy Cận viết: “Muốn làm thơ hay phải có khiếu thơ. Có khiếu thơ chưa đủ, phải thấu hiểu cuộc đời, cảm thông với tạo vật - PQT nhấn mạnh, có vậy cảm xúc thơ mới sâu đậm được” (Tạp chí Văn học số 10/1996). Cố nhiên cảm thông tôi nói đây không tách rời cảm nhận, nhưng là thứ cảm nhận trong “ta” có “vật”, trong “vật” có “ta”, thứ cảm nhận được chuyển hoá, nâng cao về chất, thứ cảm nhận gắn với tình cảm, với niềm tin. Mọi cảm thông bao giờ cũng mang tính định hướng là vì vậy.

            Tại sao với tôi đây lại là phẩm chất đáng nhấn mạnh nhất? Trước hết là bởi với nhà văn nó là gốc của mọi khả năng khác. Cứ hình dung xem nếu thiếu cảm thông thì sự tình sẽ ra sao? Không thể có một mẩu tưởng tượng nếu anh không nhập cuộc, nhập thân. Cũng không thể có chút ít rung động nào nếu anh không “thương người như thể thương thân”, người ở đây theo nghĩa rộng để chỉ khách thể nói chung. Tương tự, nhà văn sẽ không quan sát được gì đáng kể cả nếu chỉ là một chàng phóng viên lớt phớt, sẽ không  dự báo, dự cảm được gì thật sự thuyết phục cả nếu không xuất phát từ hiện trạng, nhận chân đến tận cùng hiện trạng. Sau nữa và nguyên do này thật đáng lưu tâm, khả năng cảm thông ở nhà văn bắt nguồn từ vị thế của văn chương đối với cuộc đời. Con người sinh ra văn chương có duyên cớ riêng, ấy là để tạo ra mối giao hòa giữa con người với con người, giữa con người với đất trời, cây cỏ. Không có hoặc thiếu đi mối giao hoà này thì không thể mường tượng nổi con người sẽ ra sao nữa. Mất cảm thông, cộng đồng từ đơn vị nhỏ là một gia đình đến đơn vị lớn hơn là một tộc người đều không có cơ sở để tồn tại. Vậy nên, vai trò của văn chương, của nghệ thuật lớn lắm!

            Có thể nói, chính vì tầm quan trọng của năng lực cảm thông đối với nghề văn mà tôi nghĩ nó là phẩm chất hàng đầu đối với nhà văn.

                                                                                   

                                                                                                                                      Đà Lạt, 9-96