Chất liệu sáng tác thơ

Thơ hòa cùng với Đạo. Nhưng Đạo lại không trừu tượng. Đạo biểu hiện trong Đức và sống trong muôn vật muôn loài. Trần Cao Đệ đã nhận chân ra điều đó khi biện giải: “Nhỏ là nhỏ của một vật, lớn là lớn của muôn loài” [17, 233]. Giọt nước của đại dương là nhỏ, nhưng đại dương chưa giọt nước lại vô cùng – cái nhìn biện chứng chính là ở đấy. Thơ vì thế tồn tại ở khắp nơi, từ cái lớn nhất đến cái nhỏ nhất. Không đâu là rừng cấm của thi ca, nghệ thuật. “Văn chương ở cái nhỏ nhặt nhất” (Vũ Duy Thanh) [17, 152]. Trần Cao Đệ bằng tất cả những gì từng trải qua trong cuộc đời cầm bút đã xác nhận: “Gặp việc liền đề thơ, việc nào cũng có ý nghĩa” [17, 233]. Vậy nên, theo Miên Trinh, “dấu chân đi tìm thơ chẳng dừng ở một chỗ” [17, 86].

Là những người quen hướng thượng và sùng cổ, đọc sách Thánh Hiền hoặc ngẫm nghĩ việc xưa, các nhà nho ta đều ngộ ra nhiều điều tương tự. Ngô Thì Nhậm viết: “Trong sách Ký nói: Gió mây, sương móc không cái nào không phải thi giáo vậy. Do đó “mỉm cười” và “liếc mắt” há không đủ gợi ta chăng?” [17, 137]. Thì ra, những gì từng trăn trở hàng ngày lại gần gũi với những điều chứa trong kinh sách. Niềm tin có được nhờ vậy. Cũng nhờ vậy mà hành động mới cương quyết, mạnh bạo hơn. Đó cũng là trường hợp của Trần Bá Kiên. Ông từng nghĩ: “Sự cười đùa của trẻ con, người xưa cũng cho là có tình thơ, và trong Ba trăm thiên phần lớn là sáng tác ở nơi thôn xóm” [17, 61].

Đó là những bài học rút ra trong sử sách. Gần gũi và thấm thía hơn chính là sự nghiệp thi ca của các bậc thi hào, thi bá. Ở Việt Nam, trong suốt thời trung cổ, Đỗ Phủ là một trong những nhà thơ nước ngoài hầu như luôn được đề cao. Đọc thơ ông, Ngô Thế Vinh nhận thấy hóa ra thơ Đỗ Phủ “không cái gì không được tiếp nhận” [17, 147]. Tuy nhiên, đấy chỉ mới là một phía. Ngô Thế Vinh viết thêm: “Chỉ cần luyện chữ cho thích hợp, thỏa đáng, liền thấy nó sinh động, tươi đẹp, mà không có cảm giác thô cứng”. Cái nào cũng có thể đi vào thơ, song trên thực tế muốn đi vào được cần có những điều kiện nhất định. Quả đúng như Lê Hữu Trác nói: “Không phải bất cứ điều gì cũng phải nói ra bằng thơ” [41, 101]. Cơ sở này xuất phát đồng thời từ cả hai phía: chủ quan và khách quan, đúng hơn là chủ thể và khách thể.

Nguyễn Trãi tâm sự: “Khi nhàn thì không việc gì là không ngân nga” (Hý đề). Ngô Cương Mạnh Đoan nói rõ hơn vai trò của yếu tố trong chủ thể sáng tạo: “Hết thảy sự vật trong vũ trụ này đều là thi liệu cho ta, tùy điều mình chú ý mà xuất quỷ nhập thần” [17, 123]. Sẽ không có hứng thơ, và do vậy không có ý thơ khi người làm thơ vô can. “Vật” (thiên nhiên) và “sự” (xã hội) đi vào thơ bằng con đường riêng: “Cảm vật ngâm chí”, “cảm sự ngâm chí”. Ở Trung Quốc và Việt Nam xưa, người ta không nói “hình tượng” mà nói “ý tượng” nghĩa là vẫn có hình ảnh nhưng chan chứa một ý tình nào đó.

Nói “hướng nội” hay “hướng ngoại” trong thơ cũng chỉ là tương đối. Kinh Phật “Thủ lăng nghiêm” viết: “Nếu mắt ngươi có như cánh sen đặt trên mặt Phật thì khi ngươi mở ra là ngươi nhìn vào thiên hạ, còn khi nhắm lại là ngươi nhìn vào chính bản thân ngươi vậy”. Nói theo cách nói ấy, đôi mắt của các nhà thơ nhắm hay mở, hướng nội hay hướng ngoại cũng là lẽ tự nhiên.

Đáng quý là người xưa thường nhấn mạnh tới yếu tố khách thể trong mối tương quan chặt chẽ với chủ thể sáng tạo như vậy. Trần Cao Đệ trước sau xác định rất rành rọt: “Đáng trọng hay đáng khinh đều tùy thuộc vào sự vật mà nó tự chuốc lấy” [17, 233]. Vì muốn khẳng định mạnh mẽ và dứt khoát yếu tố khách quan, Trần Cao Đệ hình như đã đi quá xa. Ngô Thì Trí thì lập luận có phần uyển chuyển hơn: “Núi không phải tại cao, nổi tiếng là bởi có Tiên; nước không phải tại sâu, linh thiêng là bởi có Rồng” [41, 79]. Trong suy nghĩ của Ngô Thì Trí có chỗ đứng thỏa đáng cho cái nhìn của con người trước thực tại. Dễ gì mà nhận ra được “Tiên”, được “Rồng” để có những áng thơ “nổi tiếng”, “linh thiêng” như núi và nước ấy. Cũng như vậy “lấy tên đất vào thơ ắt phải lấy cái đặc thù của nó” (Ngô Thế Vinh) [17, 147]. Mà “cái đặc thù”, cái chính yếu lại thường lẫn vào cái tầm thường, cái thứ yếu. Không thể không chú trọng tới yếu tố chủ quan là vì vậy!