Tác Phẩm Xuất Bản

     Học giả với thi nhân do Nxb Văn hóa - Thông tin, Hà Nội, ấn hành năm 1994 có thể xem là chuyên luận đầu tay của tôi với phụ đề Tìm hiểu ý kiến về văn chương của Lê Quý Đôn. Ngoài Lời giới thiệu của Giáo sư Lê Đình Kỵ và Đôi lời cùng bạn đọc của tác giả, phần Phụ lục in niên biểu và một số giai thoại liên quan tới nhà bác học, cuốn sách gồm ba phần chính là: Quan niệm văn chương của Lê Quý Đôn (Kết quả nghiên cứu của bản thân tôi); Ý kiến của Lê Quý Đôn về văn chương (Trích dẫn một số chương mục trong các trước tác của Lê Quý Đôn trực tiếp hay gián tiếp giúp hiểu biết quan niệm văn chương của học giả họ Lê); Tìm hiểu quan niệm của Lê Quý Đôn về văn chương (Tập hợp toàn bộ các bài nghiên cứu cho tới năm 1994 về quan niệm văn chương của Lê Quý Đôn). Đây là tập sách quy mô đầu tiên ở nước ta về vấn đề này.


  

    Sau khi cuốn Học giả với thi nhân của tôi được phát hành, Nxb Giáo dục thấy vấn đề nêu ra ở đó thật sự có ý nghĩa đối với học đường, nên đã quyết định phối hợp với Trường Đại học Đà Lạt ấn hành tập Văn chương với Lê Quý Đôn cũng vào năm 1994. Tập sách này chỉ công bố (tất nhiên có bổ sung) những thành tựu nghiên cứu nhiều năm của bản thân tôi về quan niệm văn chương của học giả họ Lê.


   

 


    Tiếp cận giá trị văn chương là tập Tiểu luận - Phê bình đầu tiên thể hiện sự quan tâm của tôi tới đời sống văn chương đương đại của dân tộc do Nxb Thanh niên, Hà Nội, xuất bản vào năm 1995. Cuốn sách có hai phần: Phần I tập hợp những bài lý luận hay ít nhiều mang tính lý luận; Phần II bàn luận về một số hiện tượng văn chương đang được dư luận chú ý như Di cảo thơ Chế Lan Viên cùng một số bài viết về các tác phẩm tiêu biểu trong chương trình môn Văn ở trường phổ thông.

 

    Lý luận trước chân trời mở là tập sách chuyên về lý thuyết văn chương đầu tiên của tôi do Nxb.Giáo dục, Hà Nội, ấn hành năm 1998. Cuốn sách gồm 24 bài viết, thể hiện sự tìm tòi của cá nhân tôi về những vấn đề lý luận mới nảy sinh trong đời sống văn chương, thường là những vấn đề phức tạp, không dễ có kết luận cuối cùng, nhưng rất cần được giới văn học cùng lên tiếng tháo gỡ. Tập sách thấm nhuần tinh thần đối thoại, thẳng thắn trong chủ kiến mà vẫn thận trọng chờ đợi, chăm chú lắng nghe những ý kiến khác mình.

 

    Như tên gọi, cuốn Cảm xúc văn chương và vấn đề dạy văn ở trường phổ thông do Nxb Giáo dục, Hà Nội, xuất bản năm 1998, tập trung tìm hiểu một vấn đề có ý nghĩa lý luận và thực tiễn là cảm xúc văn chương trong giảng dạy Văn ở bậc phổ thông. Tập sách chia làm hai phần chính: Phần I: Tình cảm - một trong những đặc thù nổi bật của văn chương; Phần II: Vai trò của tình cảm văn chương và việc bồi dưỡng tình cảm văn chương cho học sinh. Đây là sự đóng góp nhỏ nhoi của tôi vào việc nâng cao chất lượng giảng dạy bộ môn Văn ở phổ thông - một vấn đề nhức nhối luôn được toàn xã hội quan tâm trong nhiều năm nay, nhất là khi cả nước bước vào thời kỳ Đổi mới chính thức được bắt đầu vào năm 1986.



    Như nhiều người đã biết, tôi mang ơn các vùng đất Việt Bắc, Tây Bắc và Tây Nguyên của Tổ quốc rất nhiều và rất sâu. Tôi luôn tự nhủ lòng mình rằng, có lẽ hiến cả cuộc đời mình cũng không thể trả hết món nợ tinh thần thiêng liêng ấy. Tập Thổ cẩm dệt bằng thơ được Nxb Văn hóa Dân tộc ấn hành vào năm 1999 bước đầu đáp ứng ý nguyện ấy của tôi. Cuốn sách gồm 25 bài viết về các cây bút thơ và các tác phẩm thơ chủ yếu thuộc phạm vi Dân tộc và Miền núi. Tất nhiên, đó chỉ là sự cố gắng ban đầu. Rồi tôi còn phải làm nhiều, thật nhiều hơn nữa, cho hướng đi còn chưa được các cây bút phê bình quan tâm mấy này.

 

    

    Lặng lẽ giữa trang văn được Nxb Văn học, Hà Nội, cho ra mắt vào năm 1998. Thêm một lần nữa, tôi có ý thức nhấn sâu một bước trong việc giải quyết nhiều vấn đề nóng hổi của đời sống văn chương đương đại với tư cách là một nhà văn. Ngoài Lời giới thiệu của PGS - TS Lê Chí Dũng, tập sách chia là ba phần chính: Phần I gồm những bài viết nghiêng về lý thuyết hiện đại; Phần II gồm những bài đi vào một số hiện tượng văn chương cụ thể; còn Phần III tập hợp những bài tìm hiểu quan niệm văn chương cổ của ông cha.  

 
 

    Có thể thấy Nhà văn Xuân Thiều như tôi được biết do Nxb Trẻ, Thành phồ Hồ Chí Minh ấn hành năm 1999, nằm trong số những công trình ít ỏi chuyên tìm hiểu về một nhà văn đương đại. Tập sách 8 chương, ngoài Phần Giao đãi, và Phần Kết, đã thể hiện sự tìm tòi nhiều mặt của tôi chung quanh văn nghiệp của một nhà văn quân đội tiêu biểu - Xuân Thiều. Như lời đầu sách đã bày tỏ, bạn đọc có thể tìm thấy nơi đây tình cảm yêu qúy và kính trọng của tôi đối với các nhà văn quân đội thuộc nhiều thế hệ - những người, bằng những trang viết nhiều khi thấm không ít máu xương của mình, đã góp phần giúp các thế hệ đi sau thêm thấm thía cái giá phải trả cho cuộc sống độc lập, thanh bình ngày hôm nay.

  

     Thơ trong con mắt ngày xưa do Nxb Hội Nhà văn ấn hành năm 1999, thể hiện một trong những hướng nghiên cứu chủ yếu của tôi là di sản lý luận văn chương cổ của dân tộc. Như những ai quan tâm đều biết, mảnh đất này thật lắm trầm tích mà cũng thật nhiều chông gai. Biết vậy nên tôi chỉ còn biết gắng hết sức theo lối đi riêng của chính mình. Nếu có chút gì còn lại thì chính là kết quả của tình cảm và hiểu biết thế hệ đi sau dành cho các bậc tiền bối mà thôi! Tập sách, ngoài Lời giới thiệu của nhà nghiên cứu Vương Trí Nhàn, bao gồm tất cả 3 Chương; riêng Chương 2 - Chương trọng tâm thì có 19 tiểu mục, triển khai tìm hiểu khá nhiều mặt trong quan niệm thơ của các nhà Nho Việt Nam thời trung đại.

 

    Sống với văn chương cùng thời do Nxb Văn hóa Dân tộc ấn hành năm 2000, là tập sách thứ ba theo xu hướng tổng hợp của tôi. Với ý hướng cho rằng, cứ đằm mình trong đời sống văn chương đương đại, kịp thời lên tiếng trước những vấn đề văn chương gai góc mà nóng hổi, thì chắc chắn cuộc đời và sự nghiệp khó có thể ngoảnh lưng lại với mình, tôi đã làm việc một cách âm thầm, khẳng định dần dần, từng bước, từng bước một, bằng chính ngòi bút của mình. Tập sách gồm hai phần với 38 bài viết này, như tên gọi vốn được gợi ý từ tên một tạp chí văn chương Nga thế kỷ XIX Người cùng thời, đã thể hiện rõ xu hướng và quan niệm ấy của tôi.

   

     Khi nào tôi cũng rất dụng công trong việc chọn lựa cái tên cho đứa con tinh thần của mình. Thức cùng trang viết do Nxb Văn học ấn hành năm 2003 vinh dự nhận Giải B của Ủy ban Toàn quốc Các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam là một trong những tựa sách tôi tâm đắc hơn cả. Bìa sách được Nhà thơ - Họa sỹ đồng hương Ninh Bình của tôi là anh Thế Hùng chăm sóc rất cẩn trọng đã phần nào toát lên quan niệm thành thật và nghiêm túc của tôi là: không thể có những trang văn có giá nếu người viết không biết trả giá cho nó. Toàn bộ ba phần, 45 bài viết của cuốn sách là kết quả của những suy gẫm không mấy dễ dàng của tôi vậy...

   

     Tập Đến từ con chữ  được Nxb Hội Nhà văn, Hà Nội, ấn hành năm 2007, mặc dầu khá dầy dặn gồm 4 phần và có tới 46 bài viết, nhưng vẫn khiến một số bạn hữu thân thiết của tôi không khỏi ưu tư. 5 năm, kể từ tập Thức cùng trang viết, mới có thêm một cuốn Lý luận - Phê bình Văn chương. Lẽ nào cảm hứng hay hiểu biết của tôi đã vơi cạn dần? Trong cuộc đời hiếm gì những trường hợp tương tự! Có lẽ vì thế mà chẳng một nhà văn khó tính nào lại dám bày tỏ trước những dự định sáng tạo của mình. Chỉ mong nhận được một chút cảm thông từ phía bạn viết và bạn đọc: vào thời gian đó, tôi có sa vào sự bận bịu muôn thuở của công việc hành chính. Tôi không nói là thời giờ khi ấy đã trôi đi một cách uổng phí. Tôi cũng đã làm được một vài việc hữu ích nào đó trên cương vị Phó Trưởng phòng Quản lý khoa học - Hợp tác Quốc tế - Sau Đại học của một Trường Đại học. Nhưng quả thực, vào thời gian ấy, tôi hầu như ít biết đến sự rảnh rỗi để có thể toàn tâm toàn ý dành cho văn chương, văn học. Khi ông Hiệu trưởng có ý chuyển tôi sang giữ một cương vị quản lý khác, tôi đã có lý do để khước từ. Tôi xin trở lại Khoa Ngữ Văn giữ chức Trưởng Bộ môn hoàn toàn gắn với chuyên môn như nhiều năm về trước. Và vì thế chỉ sau 2 năm, vào năm 2009,  tập Ai tri âm đó đã cất tiếng khóc chào đời. Được trở về với công việc ưa thích duy nhất của đời mình, ai mà không cảm thấy hạnh phúc...

  

    Cuốn sách mới nhất của tôi - Ai tri âm đó, được Nxb Hội Nhà văn ấn hành năm 2009. Nhà Đạo diễn Điện ảnh Nguyễn Anh Tuấn có lẽ đã quá ưu ái với tôi khi cho rằng: "Mình thiển nghĩ, phải đến tập sách này, Trung mới thực sự “thoát thai” khỏi một anh giáo dạy văn cao đẳng rồi đại học và một tiến sĩ văn chương học đường để bước thẳng vào quỹ đạo của một nhà lý luận, phê bình chuyên nghiệp". Đánh giá tác phẩm là công việc của bạn đọc. Chỉ có điều, với tôi, đây chắn chắn là một trong những tập sách mà tôi tâm đắc hơn cả... Về mọi phương diện? Hình như là thế!

    

    Cuốn truyện ký Từ bóng tối... ra ánh sáng được Nxb Thanh Hóa ấn hành năm 1997 liên quan tới những ký ức sống động mà bền lâu của tôi với cuộc sống và con người Tây Bắc kỳ vĩ - nơi mà hầu như toàn bộ tuổi trẻ của tôi từng gắn bó với nó. Bác Lò Văn Mười là một trong những cuộc đời người dân tộc thiểu số hoàn toàn chinh phục tôi. Công lao của Bác với cách mạng là to lớn và không thể phủ nhận. Nhưng có một thời, do nhiều nguyên do khác nhau, sự đánh giá của xã hội chưa phải đã thật sự thỏa đáng. Nếu đặt cuốn sách trong một hoàn cảnh như vậy thì ý nghĩa của nó có phần vượt thoát ra khỏi câu chữ vốn có trên trang sách. Cho tới giờ, tôi vẫn được Đại gia đình Bác Lò Văn Mười ở Sơn La coi như những người ruột thịt có lẽ là vì thế! 

    


    Tuổi trẻ mỗi người có lẽ sống riêng với những khao khát riêng. Tôi không bao giờ có ý định trở thành một người sáng tác. Nhưng chính tuổi trẻ đầy ắp những kỷ niệm luôn tươi rói đã hối thúc tôi cầm bút viết nên vở kịch đầu tiên mà cũng có thể nói là duy nhất này. Mảnh trăng rừng được tôi đam mê viết liền mạch trong những ngày đầu đến với Tây Bắc vào năm 1972, để rồi mãi tới năm 1997 mới được Nxb Văn hóa Dân tộc ấn hành. Các bạn có thể qua những trang văn chưa thật già dặn này để hiểu thêm về cuộc đời nhất là về tuổi trẻ của tôi...



    Con chó của dòng họ Baxkêrvili chỉ là một trong những truyện trinh thám tuyệt vời do nhà văn Anh Conan Doyle cống hiến cho nhân loại do tôi chuyển ngữ từ bản tiếng Nga. Như tôi đã có dịp giãi bầy nhiều lần, đó chỉ là một sự tình cờ nhưng nó chứng tỏ cái duyên văn chương kỳ ngộ mà có lẽ đời tôi chưa bao giờ dám ao ước tới. Theo nhiều nhận xét của các nhà nghiên cứu danh tiếng trên thế giới thì truyện dài này được xếp vào trong số 100 tác phẩm văn chương hay nhất thế kỷ XX. Lúc dịch, tôi chưa ý thức được hết giá trị văn chương to lớn của nó. Nhưng từ khi dịch xong, trước sự đón tiếp nồng nhiệt, rộng rãi của bạn đọc cả nước, tôi càng thấy ý kiến trên là có cơ sở.







    Tôi may mắn có tới hai lần đến thực tập nghề nghiệp ở Liên Xô trước đây. Tâm hồn Nga kết tinh trong văn chương Nga đã thật sự cuốn hút tâm trí tôi. Tập sách dịch Chuyện kể về Lermôntôv mỏng mảnh này do Nxb Văn nghệ Thành phố Hồ Chí Minh cho ra mắt bạn đọc vào năm 1997, đi sâu vào cuộc đời và văn nghiệp của một trong những thi hào Nga tiêu biểu, chỉ là một biểu hiện rất nhỏ tình cảm yêu quý của tôi với nước Nga vĩ đại.