Chân dung tự họa (viết vào 1997 - năm Phạm Quang Trung gia nhập Hội Nhà văn Việt Nam)

Nhiều mâu thuẫn sâu xa và triền miên làm nên chân diện Phạm Quang Trung với tư cách là một cây bút lý luận - phê bình văn chương.

Trước hết, không ít cái trong anh được rút tỉa từ di sản văn chương của nhiều vùng đất khác nhau trên thế giới, thế nhưng Phạm Quang Trung lại cả quyết rằng: Chẳng cứ gì nhà văn, mỗi nhà phê bình suốt đời cũng chỉ viết về một cuốn sách duy nhất. Với anh, cuốn sách ấy có tên là dân tộc. Có lẽ vì vậy mà anh luôn dành cho các nhà dân tộc chủ nghĩa những cảm tình sâu sắc, cho dầu về phương diện nhận thức cũng như về phương diện tư tưởng anh không hoàn toàn tán đồng với họ. Lý lẽ anh đưa ra nghe khá ngộ: Việc của xứ sở mình làm hết đời cũng không xuể, lấy sức đâu quan tâm đến việc của người, trừ những gì thật cần cho chính mình. Tập tiểu luận lớn nhất của anh chắc sẽ có tên “Văn chương – Từ cội nguồn dân tộc”.

Những ai hiểu Phạm Quang Trung đều bảo anh là một kẻ kỹ tính nếu không muốn nói là khó tính. Anh làm văn chương như một công chức chỉn chu và cần mẫn. Thường anh nghĩ nhiều hơn viết, vậy mà khi viết vẫn cứ chật vật, khó khăn. Anh có thói quen đọc lại hay nhờ người khác đọc giùm nhiều lần bài viết của mình trước khi gửi tới các tòa soạn. Tuy nhiên, trước sau anh luôn đề cao những trang lý luận - phê bình thật dung dị. Với anh, quan trọng hơn cả là nói điều gì? Có đúng, có trúng, có mới và vì thế mà có ý nghĩa hay không? Sau đó mới là cách viết. Cần tránh xa thói cầu kỳ thường là con đẻ của đầu óc tự biện. Cốt yếu là viết sao cho thật nhiệt tâm và nhuần nhị. Xin chớ quên giọng điệu! Trong văn phê bình, giọng điệu rất quan trọng - giọng điệu cần nhất quán mà đa dạng như chính sự tồn tại tự nhiên của văn chương và cuộc đời.

Tiếp xúc với Phạm Quang Trung, nhiều đồng nghiệp phải thừa nhận anh là một người khiêm nhường, từ tốn. Ở một góc nhìn nào đó, quả có thế thật! Trong lý luận, anh hay e ngại khi phải nâng vấn đề lên thành những quy luật, bản chất có tính nguyên lý phổ quát cho mọi thời và cho mọi nước. Trong phê bình, anh ưa dùng những từ hay tập hợp từ phụ gia kiểu “có lẽ”, “theo tôi”, “dường như”... Bảo đó là cách nói đưa đẩy là chưa thật hiểu anh cho lắm. Lược bỏ chúng đi, anh không còn anh nữa. Tuy xét từ một góc độ khác, anh lại là một kẻ tự tin đến mức gần như xác tín. Anh không chút do dự khi lớn tiếng tuyên bố: Mỗi thế hệ có chức phận của mình, và giờ đã đến thời của thế hệ anh. Hãy can đảm đưa vai ra mà gánh vác chức phận thiêng liêng do thế hệ trước truyền lại sao cho thật xứng đáng. Nếu không, thế hệ anh sẽ chỉ là cái bóng mờ trong tâm tưởng của những người đến sau.

Và điều cần nói sau cùng là đã cận kề cái tuổi “trị thiên mệnh” mà Phạm Quang Trung vẫn khí hồn nhiên. Chẳng hạn anh cho rằng: Rồi sẽ đến cái thời các nhà phê bình thuộc những khuynh hướng khác nhau ở ta ngồi lại với nhau, xiết chặt tay nhau, thành tâm và thiện chí, vì sứ mệnh chung lớn lao và cao đẹp mà dân tộc và thời đại đòi hỏi. Hẳn có nhiều người từ phía này cũng như từ phía kia sẽ chế nhạo anh, hoặc bằng tiếng cười mỉa mai, hoặc bằng nụ cười chua chát. Ôi!  Đúng là đồ hoang tưởng. Mỗi nhà phê bình tài danh được khẳng định bằng chính “lập trường” mỹ học của mình. Tìm tiếng nói chung ư? Tốt thôi! Nhưng hãy đợi đấy! Chỉ có điều, liệu có đủ kiên tâm không mà chờ với đợi!

Đại để Phạm Quang Trung là một khối mâu thuẫn như vậy. Cũng may, các yếu tố tạo nên khối mâu thuẫn ấy chưa đến nỗi xung khắc với nhau. Nếu không, anh ta đã chẳng làm nên cái gì ra hồn cả.