Đọc Nhắp chuột cùng mạng văn chương của Phạm Quang Trung

                                                                             TRẦN HUYỀN NHUNG

Nhận được cuốn sách Nhắp chuột cùng mạng văn chương gần 200 trang của nhà phê bình văn học Phạm Quang Trung (Nhà xuất bản Văn học, năm 2011) tại một thành phố “nhiều bụi ít xanh”. Bụi trần, bụi đời, bụi đường… dường như cũng xuất hiện trong tâm hồn còn “vướng bụi” khi cuộc đời con người chưa thể đi vào cõi thường hằng. Nhưng dẫu sao tập sách này vẫn là minh chứng cho một cuộc tranh luận đáng tiếc xảy ra trên mạng văn chương Việt đầu năm nay, chủ yếu ở đây là cuộc tranh luận giữa Phạm Quang Trung và Trần Mạnh Hảo về tác phẩm Dị hương đạt Giải thưởng Hội Nhà văn năm 2010 của tác giả Sương Nguyệt Minh.

Thú thực là đọc cuốn sách, tôi bỗng cảm thấy chẳng còn mấy chốc nữa mình cũng đến tuổi “cổ lai hy”, dù biết tâm hồn còn “vướng bụi” khi viết lên những dòng cảm nhận này, nhưng tôi vẫn quyết định viết. Với ý tưởng như thế, tôi xin tạm mượn ý thơ Chế Lan Viên để bày tỏ: Đời ngoài tuổi năm mươi/ Mong gì hương sắc lạ/ Mọc chùm hoa trên đá/ Mùa xuân đâu chịu lùi. Xin chỉ “nhặt chùm hoa trên đá” thôi, chứ tôi không dám lạm quyền phân tích, bình luận về cuốn sách Nhắp chuột cùng mạng văn chương của nhà phê bình Phạm Quang Trung. Bởi kiệt tác thơ văn đã đành là rất quý hiếm, nhưng tính ra trên thế giới có hàng trăm, còn những công trình lý luận phê bình xuất sắc thì ít hơn nhiều, có lẽ chỉ độ một phần mười. Cho nên để chỉ ra những nhược điểm của lý luận phê bình bao giờ cũng rất dễ dàng, nhưng góp phần chăm xới cho nó phát triển thì lại khó khăn hơn nhiều. Sự cố gắng và mạnh dạn của tôi để viết lên bài này không nằm ngoài mục đích đó. Trên tinh thần như vậy, trước tiên tôi xin nhiệt liệt hoan nghênh cuộc tranh luận giữa Phạm Quang Trung và Trần Mạnh Hảo trên thi đàn văn chương. Dù cả hai nhà phê bình có quan điểm khác nhau, nhưng cùng chung một ý tưởng vun đắp cho sự hoàn thiện của nền văn chương nước nhà đang dần bị mai một trong thời đại công nghệ hiện nay. Sau là, tôi cũng muốn nói lên cảm nhận của mình (có thể là chủ quan) về cuộc tranh luận văn chương đã được nhà phê bình văn học Phạm Quang Trung tập hợp để in thành sách.

Thông thường để tranh luận về một cuốn sách tất nhiên là có nguyên cớ tự nó, nhưng cũng còn vì một bên quá thổi phồng ưu điểm, mà không thấy hạn chế. Vì thế liền xuất hiện một sự đối trọng uốn nắn trở lại, và khi đó cũng không tránh khỏi nhấn mạnh những khuyết điểm mà có phần xem nhẹ những chỗ được, chỗ đóng góp của nó. Tôi nhớ là khoảng sau tết âm lịch, đầu tháng ba dương lịch trên các trang mạng trannhuong.com, nguyentrongtao.org và một số trang mạng của cá nhân, blog khác xuất hiện một loạt các bài tranh luận của Phạm Quang Trung  với Trần Mạnh Hảo xung quanh chuyện “Dị hương” đạt giải thưởng. Tôi đã theo dõi và đọc được các bài của Phạm Quang Trung như: Tôi xin có kiến, Xin thưa lại với anh Trần Mạnh Hảo, rồi Hoan hô anh Trần Mạnh Hảo…  Tôi hiểu ra rồi, Tôi mỏi mòn chờ… để rồi thế đấy… Đặc biệt tôi đã phì cười nhất ở bài Thưa nhà thơ Trần Mạnh Hảo! Tôi xin ngừng cuộc tranh luận.  Trong những ngày đó dư luận từ phía bạn đọc yêu văn chương cũng rất sôi nổi. Không kể đến trước đó là những lao xao, dự đoán hay quả quyết xung quanh tác phẩm Dị hương mà nhà phê bình Trần Mạnh Hảo có ý kiến. Tôi đã không dưới chục lần gõ rồi xóa những comments bên trang nguyentrongtao.org về vấn đề này. Bởi nhìn rồi đọc trong những bài viết của nhà phê bình Phạm Quang Trung, tôi có thấy sự hài hước, lắm lúc đọc mà nhịn không nổi cười rồi lại cười ra nước mắt nghĩ tới cái “nghiệp” văn chương. Nói đúng ra, sự hiểu biết về văn chương của tôi chỉ ở mức độ hạn chế, vả lại tuổi đời của tôi so với các bậc tiền bối như Phạm Quang Trung và Trần Mạnh Hảo còn non, viết lên những điều chưa thật chín e người ta nghĩ mình là trẻ con. Với tính hoắng huýt có sẵn nên mỗi lần gõ thành bài comments bên trang nguyentrongtao.org lại thấy chột dạ và tức cười quá. Đọc đi, đọc lại các bài viết của Phạm Quang Trung và Trần Mạnh Hảo, đọc những comments thể hiện ý kiến của các bậc trí giả (tên tuổi thật), đọc những cái comments vô cùng bẩn thỉu của những người giấu tên… tôi thấy nên cất kín niềm riêng dù là muốn hoắng bằng tên tuổi thật, bằng trái tim có địa chỉ rõ ràng.

        Hôm nay, cũng chả có trường hợp ngoại lệ hay áp lực nào bắt tôi phải viết bài này. Chỉ vì một lý do đơn giản “thích thì viết”, miễn là tuyệt đối không vi phạm các loại đạo đức nào của người cầm bút khi đến với văn chương. Tôi viết bởi tôi nghĩ thế này: cuộc tranh luận giữa Phạm Quang Trung và Trần Mạnh Hảo chỉ nên xem là một nút thắt. Đã thế thì chắc chắn không hề suôn sẻ. Gỡ nút thắt này bao giờ cũng tùy thuộc vào sự cảm thông và hiểu nhau giữa cả hai phía. Điều đáng trân trọng ở Phạm Quang Trung và Trần Mạnh Hảo là tình yêu văn chương nhiệt huyết đến cháy bỏng. Nếu không có sự đam mê văn chương nồng nhiệt như thế thì Trần Mạnh Hảo và Phạm Quang Trung chắc sẽ không thể xảy ra sự đối lập trong quan điểm. Nhận thấy Phạm Quang Trung và Trần Mạnh Hảo hẳn không phải là những con người “rằm cũng ư mười tư cũng gật”, ai cũng đứng vững trên lập trường và quả quyết riêng. Việc gỡ nút, tôi nghĩ cá nhân Phạm Quang Trung, Trần Mạnh Hảo hay bất cứ một tên tuổi văn chương nào khác chỉ nên xem như một nút thắt, cùng nhau tháo gỡ may ra còn suôn. Bên gỡ, bên kéo chặt, còn lâu!

        Càng đọc Nhắp cuột cùng mạng văn chương của Phạm Quang Trung tôi càng cảm thấy thú vị. Nó không những được viết rất sinh động về ngôn ngữ và hình ảnh, mà còn ăm ắp những tình tiết trong sinh hoạt văn chương đương thời. Đặc biệt, tác giả khá thẳng thắn trong việc khen chê, nên nhiều nhận xét ít nhiều ngược lại với những giá trị tưởng đâu đã hiển nhiên. Tất nhiên, nói thẳng không có nghĩa là nói đúng được mọi điều. Nhưng dường như tác giả của cuốn sách dám nói thẳng cũng bởi có phần biết tự trào. Điều này nằm trong quy luật chung là có “tự phán” mình thì mới dễ phê phán người khác. Đây không phải là thủ thuật láu cá, lém lỉnh mà tôi thấy anh Phạm Quang Trung quả có thật lòng, dẫu là cái thật lòng của một người thâm thúy. Tất cả những chỗ được này, nói chữ nghĩa một chút, là nằm trong phạm vi của phong cách. Mà đã là “phong cách” một con người, một nhà văn thì ắt có người thích, người không, người ghét, kẻ ưa và không cần thiết, mà cũng không thể bắt chước được. Có điều, thú thật Nhắp chuột cùng mạng văn chương quả chưa ghi nhận được bước tiến gì nhiều về tư duy và phương pháp phê bình, càng không có thành tựu gì nổi bật về lý luận. Người thích kẻ không chắc đều có cơ sở. Phải thừa nhận rằng, cũng như các lĩnh vực sáng tạo khác trong xã hội, việc sắp xếp các giá trị trong văn học của Phạm Quang Trung chưa thật xác đáng và công bằng cho lắm. Trong bài Thưa nhà thơ Trần Mạnh Hảo! Tôi xin ngừng cuộc tranh luận. Phạm Quang Trung bày tỏ: “Luôn ý thức sâu sắc là mình vừa rời xa một cuộc tranh luận văn chương- học thuật đầy hứng thú và bổ ích, tôi quyết định tập chung các bài viết cùng những thông tin phía sau chúng vào một cuốn sách sẽ công bố nay mai có tựa đề Nhắp chuột cùng mạng văn chương( Bút ký tên miền pqtrung.com). Xin chính thức thông báo và rất mong nhận được sự động viên, sự phán xét khách quan và công tâm của bạn đọc xa gần”. Lý do chưa thật xác đáng ở chỗ: Những bài viết tranh luận với Trần Mạnh Hảo, Phạm Quang Trung tự tuyên bố rồi tự rút lui: “Thưa nhà thơ Trần Mạnh Hảo! Tôi xin ngừng cuộc tranh luận”. Chưa công bằng ở chỗ: Phạm Quang Trung dễ suy tôn nhân vật thuộc về lịch sử. Mà đã đi vào lịch sử thì thường là một quá khứ hoàn hảo. Đem so sánh thì khác nào luẩn quẩn trong quá khứ dẫu hoàn hảo đó. Nếu vậy thì tốt nhất là hãy chấp nhận một thực tại thiếu sót của nhân vật lịch sử đi đã như Trần Mạnh Hảo đã chấp nhận. Trong bài “Tôi xin có ý kiến”, Phạm Quang Trung thừa nhận: “Vào thời gian gần đây, thấy tôi dứt khoát đứng ra bảo vệ một số tác phẩm nhận giải cao của Hội Nhà văn trong năm vừa rồi bằng nhiều bài viết và cách thức khác nhau” rồi Anh Trung đặt giả định: “Vậy nếu tác phẩm và nhà văn ấy đáng bênh vực thì liệu ông có dám xắn tay làm cái điều cần phải làm không?”. Tôi hiểu ý của Phạm Quang Trung là muốn bảo vệ cho lập trường của mình. Nhưng đứng trước một tác phẩm dù là nổi tiếng hay không thì người đọc có quyền khen chê tùy ý, miễn sao bộc lộ được quan điểm của mình. Trần Mạnh Hảo đã bộc lộ được quan điểm của mình nghĩa là có cái lý của Anh. Bản thân tôi không có quyền phản biện để áp đặt người ta đi theo tiếng nói của mình.

        Phạm Quang Trung còn bổ sung thêm và in thành sách: “Vậy là để làm sáng tỏ một số thông tin liên quan đến các entry, tôi xin phép bổ sung thêm một số phụ lục mà bản thân cho là cần thiết”. Nhưng thông thường bất kỳ sự điều chỉnh giá trị nào, dù mới là tuyên bố, cũng thường ăn theo khá rộng rãi bởi những người chưa thể hoặc không thể làm nên được giá trị gì. Điều này lại được cộng thêm với cái tâm lý vốn dị ứng với những công trình lý luận phê bình lắm khái niệm khái quát và ngôn ngữ logic, mà sự sâu sắc và sinh động là vô cùng khó khăn, do đó càng quý hiếm. Nhiều người do chưa hiểu hết tính đặc thù của lĩnh vực tranh luận này, cho nên niềm khao khát cháy bỏng mà chính đáng về sự xuất hiện những công trình lý luận phê bình bỗng trở thành một nét tâm lý có phần dễ dãi trong việc xác nhận những thế phẩm. Phải chăng vì tất cả những lẽ trên mà Nhắp chuột cùng mạng văn chương của Phạm Quang Trung bỗng trở nên sôi nổi và thành một công trình lí luận phê bình được bạn đọc quan tâm?

        Đã thế thì đối trọng uốn nắn trở lại là tất yếu. Tôi nhận ra chỗ thái quá và bất cập trong Nhắp chuột cùng mạng văn chương khi Trần Mạnh Hảo tuyên bố: “Tôi chưa hề tranh luận với ông Phạm Quang Trung” , không lẽ anh Trung lại tranh luận trong tưởng tượng sao? Đặc biết mấy chữ Nhắp chuột cùng mạng văn chương vốn đã hàm chứa “cái ảo” cho nên có thể chấp nhận chuyện bịa đặt, thạm chí thiếu chính xác nữa. Nhưng cuốn sách, ngược lại, là minh chứng cho người thật, việc thật của Phạm Quang Trung. Anh đã biến cái “ảo” thành cái “thật” vốn là một điều kỳ diệu có một không hai. Nói gì thì nói tôi vẫn nhận ra niềm đam mê, gắng gỏi của Phạm Quang Trung trong việc đem công nghệ thông tin phục vụ cho văn chương một cách nhanh nhậy mà nhiếu ý nghĩa nhất. Toát lên từ tên sách phải chăng cũng là sự nung nấu ý tưởng lớn lao của Phạm Quang Trung? Đã là đối trọng uốn nắn thì tất khó tranh khỏi sự quá đà, tập trung ở việc bắt bẻ theo yêu cầu của một công trình lý luận phê bình đích thực. Tuy nhiên, về cách thức diễn đạt trong các bài viết của Phạm Quang Trung mang tính chất điểm huyệt, chứ không nhất thiết phải trình bày những đầy đủ những luận cứ, luận chứng rõ ràng. Cái khôn khéo của Phạm Quang Trung là đã bắt trúng huyệt, tìm đúng chỗ sơ hở của Trần Mạnh Hảo để bắt bẻ. Việc Trần Mạnh Hảo lồng chức danh của Phạm Quang Trung theo tôi chỉ là để nâng cao sự trang trọng của đối phương. Nhưng ý kiến của anh Trung thì thế này: “Tôi không hề thích cái việc anh chủ tâm lồng cả học vị và chức danh khoa học của tôi về cái tiêu đề bài viết vốn bao giờ cũng đòi hỏi nghiêm ngặt về sự súc tích, ngắn gọn. Nhằm mục đích gì vậy anh? Không lấy gì khó hiểu đâu. Chỉ cần một trí lự bình thường thôi anh ạ, cũng đủ sáng tỏ hết! Thái độ ấy, theo tôi, là không thật đứng đắn”. Với tôi thì khác, tôi rất lấy làm vinh hạnh được hầu chuyện với các vị giáo sư, tiến sĩ, cho dù tri thức của tôi chả bằng ai. Cũng không phải ngẫu nhiên mà Phạm Quang Trung dùng hai chữ “tranh luận” với Trần Mạnh Hảo. Tôi trộm nghĩ: khi đối thoại về khoa học văn học, nếu không cùng đẳng cấp, trình độ thì để tỏ ra tôn trọng người đối thoại (có trình độ và học vị hơn mình) thì không gì bằng thật thà khai rõ nghề nghiệp và trình độ ra. Âý thế mới góp phần sinh ra cái “song thoại” giữa Trần Mạnh Hảo và Phạm Quang Trung. Tiện đây, tôi xin giải thích cách dùng từ “song thoại” để tránh tình trạng hiểu lầm. Thành tố “song” lẫn thành tố “thoại” đều là gốc Hán. “Song” là đôi; “Thoại” là nói. Có đối thoại, độc thoại và cũng có cả “quần thoại”. Chẳng hạn, một vấn đề mà tranh luận hoài, gây sự hiểu lầm nhau, chỉ có một từ thôi mà nói đi nói lại thì theo tôi đó là “quần thoại”. Tất nhiên, chuyện đối thoại ở đây còn có một tầng nghĩa sâu là tự đối thoại mà bất kỳ người đọc nào khi cầm cuốn Nhắp chuột cùng mạng văn chương đều dễ nhận ra. Đáng lý anh Phạm Quang Trung cần bổ sung vào cuốn sách những bài viết của Trần Mạnh Hảo gây tranh luận với anh. Làm như vậy sẽ giúp bạn đọc có cái nhìn “công tâm” hơn như mong muốn của anh. Tôi không biết phía anh Trần Mạnh Hảo có nguyên một cuốn sách về các bài đã từng tranh luận với Phạm Quang Trung trên mạng hay không? Cho tôi hỏi khí không phải thế này nhé, nếu như một số bạn đọc hay tôi đều “mù” vi tính thì tìm hiểu ở đâu những bài viết của anh Hảo nhỉ? Lẽ đương nhiên, cầm cuốn sách Nhắp chuột cùng mạng văn chương của anh Trung, bản thân tôi cũng chỉ thấy thiên về phía anh Trung. Đây chính là điều tôi băn khoăn. Một ý nghĩ chợt nảy ra trong đầu tôi: Không lẽ Phạm Quang Trung lại trịch thượng quá vậy chăng? Nhưng tôi cũng mong đó chỉ là ý nghĩ cảm tính qua văn chương, chứ bình thường tôi biết anh Trung là một người rất tình cảm, nhân hậu và vị tha.

        Sự tranh luận giữa Phạm Quang Trung với Trần Mạnh Hảo đã ngưng từ lâu, nhưng có lẽ dư âm sẽ còn vang vọng mãi… Và đến hôm nay, lại thêm một lần nữa tôi như sống lại không khí sôi nổi cách đây vài tháng. Tôi cảm thấy dường như sự tranh luận giữa hai hoặc nhiều chiều xu hướng văn chương bỗng nhiên trở thành sự tranh luận hay giành giật tiếng tăm (và cả tai tiếng) của các fan clup bằng các loại vũ khí comments ẩn danh không thật. Phạm Quang Trung phẫn nộ trong Nhắp chuột cùng mạng văn chương thế này: “Mặc dầu, khi đọc những dòng chữ phải nói là vô cùng nhơ nhớp đó trên trang mạng của ông chủ Nguyễn Trọng Tạo, tôi cũng công phẫn như anh – tức Đỗ Ngọc Thạch, nhưng lại khác anh ở chỗ: tôi chỉ ‘khinh bỉ - xin học cách nói của một nhà phê bình danh tiếng nọ - một cách sâu sắc’ mà không cần và không thèm đối thoại với họ làm gì. Ơ hay, nếu họ là người đàng hoàng thì đã không ẩn danh, thậm chí không mạo danh một cách đớn hèn như vậy! Bởi thế, nếu anh đối thoại với họ thì chẳng khác gì hạ mình xuống thấp ngang với họ hay sao?” Cả Phạm Quang Trung và Trần Mạnh Hảo đều “công phẫn” trước những trò tiểu nhân “ném đá giấu tay” như thế! Những kẻ “ném đá giấu tay” ấy là ai, nếu khong phải là những “fan clup” như tôi đã nói ở trên. Có điều họ không dám ra mặt. Tôi thích thái độ phê phán kịch kiệt như thế của Phạm Quang Trung. Kết quả của tranh luận không thấy đâu bỗng dưng vị giáo sư toán danh giá nọ lòi gót Asin, blogger nổi tiếng kia trở nên hằn học và một trí thức nửa mùa trở nên lẩn quẩn. Lớp trẻ bỗng dưng ngơ ngác khi quan sát trò chơi mạng của người lớn.

        Sau cùng, tôi mong lắm các bậc huynh, đệ, tẩu, muội… hãy thả hồn cao hứng khi còn có thể cao hứng cho Nhắp chuột cùng mạng văn chương của Phạm Quang Trung. Vì xét cho cùng, một bài thơ hay một truyện ngắn chẳng phải là tác phẩm của ngôn ngữ nghệ thuật đó sao? Và từ cổ chí kim, các nhà văn luôn tự nhận mình là kẻ làm ra chữ, phát minh ra chữ hay nói cho khiêm tốn hơn như một nhà thơ nọ bảo còn gọi là “phu chữ” nữa. Tôi thì lại là trường hợp ngoại lệ nên chẳng hiểu chính xác thứ ngôn ngữ của Việt Nam nữa, chẳng phải như người đời từng nhận xét “phong ba bão táp không bằng ngữ pháp Việt Nam” đó sao? Vâng, họ là những nhà văn, nhà phê bình, là những kẻ làm ra chữ chứ không phải những tay mặt chuột ngồi Tháp ngà nói ba lăng nhăng những chuyện tầm phào. Và với hành trình tư tưởng của loài người, ngôn ngữ luôn là kẻ đi trước một bước. Đến đây tôi hiểu vì sao, sinh thời nhà văn Nguyễn Tuân sợ ngôn ngữ phê bình đến thế. Khi được phóng viên hỏi “Ông viết văn vào khi nào?”, Nguyễn Tuân không do dự trả lời ngay: “Tôi viết vào lúc các nhà phê bình đi ngủ”.

        Hoan hô ngôn ngữ, dù thanh, dù tục, dù lục đục, dù ấm ớ hội tề…!

                                                                                                                       Sài Gòn, ngày 05/07/2011

                                                                                                                       THN.

 

 

Comments