Đâu phải là chuyện ngẫu nhiên

 

       Đầu năm nay, khi đọc Danh sách các nhà văn được nhận Giải thưởng Nhà nước Đợt 2, thấy tên nhà thơ dân tộc Tày quen thuộc Y Phương, tôi đã điện chúc mừng anh. Vậy là lại thêm thành tựu của một nhà thơ dân tộc thiểu số chính thức được thừa nhận. Ai quan tâm tới bộ phận văn chương đặc sắc từng có nhiều cống hiến quý giá cho nền văn chương đa dân tộc Việt Nam mà chẳng vui sướng và tự hào. Tôi chợt nhớ tới bài thơ, ngắn thôi, song lại nhiều ý nghĩa của Y Phương: Ai cũng như con tằm/ nhả tơ cho dân tộc mình/ Tổ quốc Việt Nam vàng ươm. Là người từng gắn bó với nhiều dân tộc anh em trên dải đất thân thương hình chữ S của chúng ta, tôi bao giờ cũng xúc động và trân trọng những ý nghĩ đứng đắn như thế. Mặc dầu, trong lĩnh vực văn chương – nghệ thuật đặc thù này, hầu như ai cũng biết, chỉ riêng tư tưởng cao đẹp thôi là chưa đủ, tôi vẫn cứ muốn nghĩ rằng bệ phóng cho mọi khám phá nghệ thuật trước hết vẫn cứ là tư tưởng. Riêng với Y Phương tôi nhận ra mối quan hệ hài hòa này qua việc xác định những nét riêng biệt trong chức năng văn chương. Xin chỉ giới hạn suy nghĩ của tôi chung quanh điều này.

Bấy lâu, nhất là khi công cuộc Đổi mới được khởi động, ta đã quen với ý nghĩ sau: nếu văn chương chỉ làm cái điều mà các lĩnh vực khác cũng làm, thậm chí làm tốt hơn, thì lẽ tồn tại của nó ở đâu? Vai trò của nhà văn đối với xã hội khi ấy tất sẽ bị đặt câu hỏi hoài nghi. Tôi thấy Y Phương trước sau nhất quán một xác tín nghề nghiệp: Cao hơn cơm là nước/ Cao hơn nước là khí trời/ Cao hơn khí trời là em bồ - câu – lơ – mơ – thơ của ta. Đừng ai nghĩ là anh cao giọng để trấn an mình rồi trấn an người. Ta biết trong thực tế còn  phổ biến những cái nhìn lệch lạc, xem nhẹ văn chương, coi thường nhà văn. Như bất cứ người cầm bút sống chết với nghề nào, anh đau lòng lắm chứ. Trái tim người nghệ sỹ như bao con người khác thôi, đâu phải là gỗ đá. Điều này lý giải nỗi xót xa trong phép đối sánh xưa – nay trong bài thơ chất chứa nhiều tâm trạng có tên là Núi. Đây là xưa, cứ như là xứ thần tiên trong cổ tích: Người trần bán thơ/ Mua bánh trăng/ Bánh trăng nhân trứng chim/ Trứng chim nở ra muôn nghìn bài hát. Mua bán, sinh thành toàn những thứ tưởng như vu vơ: những thơ, những trăng, những bài ca… Người ta làm sao có thể chết vì thiếu chúng. Nhưng giá thiếu vắng những giá trị tinh thần quý giá đó trên đời thì người có đích thị còn là người nữa không nhỉ? Con người vẫn tồn tại, chứ sao nữa, nhưng có thể bảo là sống, nhất là sống theo nghĩa CON NGƯỜI viết hoa được không! Bởi khi ấy, chắc không còn cảnh: Người trần chập vào nhau/ Làm thành núi… Mất đi chất keo gắn kết giữ người với người, xã hội vì thế cũng tan biến theo. Nhà thơ của chúng ta thật tinh tường khi thoáng nghĩ về một nơi nào đó vào thời nay: Người trần xa lánh rồi/ Núi đứng núi ngồi/ Nhớ người trần/ Núi cay xè muối ớt. Người thơ như hóa thành núi kia, ngơ ngơ ngẩn ngẩn.

Bài thơ gợi nhiều nỗi bùi ngùi, nhưng chưa làm người ta e ngại. Bài Chơi râu thì khác, buộc nhiều người phải giật mình: Trời bảo:/ Ứ thèm chơi với ta nữa đâu/ Tùy thôi. / Trời bảo:/ Ta là đồ linh tinh, đồ dở hơi/ Tùy thôi./ Trời không chơi thì ta ngồi ta chơi râu ta. Bài thơ ngắn và gọn như thường bắt gặp trong thơ Y Phương. Đó có thể xem là thế mạnh, tạo nên sự chất chứa nén dồn của thơ anh. Tôi biết anh bao giờ cũng kỹ lưỡng chữa đi chữa lại thơ mình, cả trước và sau khi đã công bố. Có khi hay hơn, có khi lại giảm thú vị đi. Cũng là chuyện thường tình. Ai từng vật lộn với câu chữ trên trang bản thảo thì đều cảm thấy sự thật ấy. Riêng trong trường hợp này, thú thật, tôi thích dị bản khác kia. Nó dài hơn. Có điều xem ra nó có lý hơn: Trời xanh bảo:/ Ứ thèm chơi với ta nữa đâu / Đành thôi./ Trời xanh bảo:/ Ta là đồ linh tinh/ Ta là  đồ dở hơi/ Đành thôi./ Trời xanh không chơi thì ta ngồi ta chơi râu ta. Như bạn đọc đã thấy, Y Phương có sửa, chủ yếu là lược bỏ đi. Trước hết là từ xanh.  Chắc với mong muốn làm cho lời thơ cô đúc hơn và ý thơ mạnh mẽ hơn. Tôi lại nghĩ khác: hình như anh đã đi xa hơn cái mình muốn tỏ bày. Cụm từ trời xanh có lẽ diễn tả chính xác hơn điều bài thơ định nói. Xanh kia thăm thẳm tầng trên…Lại được cả nhịp điệu. Nó không cộc lốc như trời bảo. Cũng nên nhắc lại hai lần ta là. Thêm một lần nhấn nhá là thêm một sự chuẩn bị quyết liệt cho sự bùng nổ ở câu kết. Trong lần xuất bản mới đây Y Phương chỉ thay duy nhất đành thôi bằng tùy thôi. Không rõ vì sao tôi nghe sức nín chịu trong cụm từ đành thôi hơn hẳn tùy thôi. Có lẽ do cách nói sau hướng về phía người đối thoại. Trong khi cách nói đầu thì nghiêng hẳn về phía mình. Nó như dồn nén vào bên trong để có cơ bùng nổ ra bên ngoài. Biểu hiện của sự bùng nổ tưởng khơi khơi ta ngồi ta chơi râu ta mà đáng sợ lắm đấy. Tất nhiên là chỉ với những người am hiểu. Mới hay, dài ngắn trong thơ là so với sự biểu hiện của ý tưởng. Không ai, kể cả người đã cho bài thơ sự sống, có thể lộng hành tới mức muốn làm gì thì làm. Riêng về điều này, là một nhà thơ sành nghề, chắc chắn Y Phương  hiểu rõ hơn tôi.

Cố nhiên, đó chỉ là theo thiển ý của tôi. Có thể hợp, cũng có thể không hợp. Tôi thành tâm nghĩ sao nói vậy. Trường hợp sau đây thì chỉ độc một nỗi thán phục. Ấy là bài thơ Hạt trăng, nói về sự chinh phục tự nhiên của văn chương. Hãy xem, Y Phương sắn tay cày xới: Những hạt trăng vương vãi/ Đang ồn ào đi lại. Và, anh gieo trồng: Có một hạt trăng hồn nhiên/ lăn về ta. Rồi anh thu hoạch: Ta uống em/ Trẻ mãi/ Không già. Mãn nguyện, một cảm giác hoàn toàn mãn nguyện trong tôi. Với tư cách người đọc. Cả với tư cách người làm lý luận. Cứ nghĩ kỹ mà xem, văn chương chân chính mọi thời mọi nước đa dạng là vậy, nhưng nếu từ lẽ tồn tại mang tính nghề nghiệp mà xét thì chỉ có hai loại hình chính yếu thôi: một là, loại văn chương trực tiếp vì con người; và hai là, loại văn chương gián tiếp qua chất nghệ thuật để đạt mục đích cao cả đó. Ấy là tôi chỉ muốn nói tới thứ văn chương tích cực vì xã hội, vì con người thôi. Ngoài nó ra, những thứ văn chương hoặc quá chú tâm vào kỹ thuật, kỹ xảo, hoặc chỉ viết khơi khơi cho vui vui thì tính đến làm gì! Hai loại hình trên, tôi đặc biệt ưa thích loại sau. Chỉ bởi, nó hợp với lẽ tự nhiên của văn chương vốn được xem là thứ nghệ thuật ngôn từ linh diệu vào bậc nhất của xã hội. Tuân Tử xưa từng chê trách Mặc Tử bị cái dụng che lấp mà không biết cái văn vẻ…chỉ là cái đạo của những kẻ phục dịch. Về điểm này, Y Phương viết thật thấm thía. Không ai có thể ép buộc ta đến với văn chương cả. Nó là chuyện đồng điệu, tự nguyện và tự giác. Chỉ có những người lơ ngơ đi trên cỏ,  để tâm hồn thơm như cỏ (Xin hiểu cỏ đây là văn chương) mới có thể trẻ mãi, không già. Khi ấy, nỗi xúc động do cái Đẹp mang lại mới đáng kể: anh nằm đọc sách: nước mắt ứa ra; anh ngồi dậy: nước mắt tràn qua; và khi anh đứng lên: nước mắt òa (Hạt bụi). Chớ bảo những giọt nước mắt nhỏ xuống trước nghệ thuật là yếu mềm. Tôi thèm những nỗi xúc động như thế. Mỗi lần được vậy, nói theo Aristote,  tâm hồn ta thêm một lần được thanh lọc hóa, con người sẽ giàu chất người hơn. Sự trẻ trung do nghệ thuật đích thực đem lại mang ý nghĩa ấy: Mùa xuân năm ngoái/ Tôi soi gương/ Giật mình/ Quái! Lão già nào mặc bộ complê của mình thế nhỉ?/... Mùa xuân năm nay/ Tôi soi gương/ Chà chà!/ Chàng trai nào mặc bộ complê của mình đây? Câu kết đến như một sự tất yếu, không hề đường đột: Cảm ơn mùa xuân.

Tôi cứ muốn nghĩ mùa xuân đây là thơ của chính anh đó! Thi ca làm cho anh, cho ta trẻ mãi – cố nhiên là sự trẻ trung của tâm hồn. Cái quý nhất của thi ca, của văn chương, nghệ thuật là ở chỗ đó chăng? Khi được thế, thì: Ước một đời trẻ lại khó gì đâu. Bởi, con người đã có được tâm thế không dễ có: Ấy là khi anh cười rung rung chòm râu. Rất hợp với lời của một bài hát quen thuộc. Văn chương đem lại cho ta nỗi mênh mông, dâng hiến cho ta niềm hân hoan – chẳng một ai chết vì thiếu những thứ đó, chỉ có nghèo nàn, khô héo đi về tâm hồn. Tâm đắc nhất là sự gợi mở này: sống cùng với văn chương để rồi chỉ còn lại mình ta với nỗi nồng nàn muôn thuở. Ý nghĩa đích thực của văn chương rốt cuộc có lẽ là vậy, biến tài sản tinh thần của người viết gửi gắm qua tác phẩm thành nỗi riêng tây có sức lay động tâm trí mỗi người.

Tôi tâm đắc khi chia sẻ những suy nghĩ bằng thơ về sứ mệnh thi ca, sứ mệnh văn chương của Y Phương. Có thể qua đây mà lần tìm những nguyên cớ sâu xa làm nên những thành công của thơ anh, rộng ra là thành đạt của đời anh. Tôi muốn nói, nhân nào quả ấy, chẳng có gì là quá ngẫu nhiên trên đời này cả!

Xin được chúc mừng Y Phương!

                                                                                                               Đà Lạt, 8/2007