Giở lại trang báo cũ

Người ta nói rất đúng rằng, báo chí là chứng ngôn của lịch sử. Vào thời gian gần đây, như một sự tình cờ may mắn, tôi có trong tay số báo Tuổi trẻ Chủ nhật ra ngày 24 / 05 / 1987. Tôi đọc đi đọc lại nhiều lần. Số báo ra đời vào những năm tháng đầu tiên của thời Đổi mới ở ta. Rất nhiều điều mới lạ. Trên mọi lĩnh vực: kinh tế, chính trị, văn hoá, xã hội. Lạ nhất là ở cái nhìn mới – cái nhìn có sức soi rọi nhiều điều, lật tung nhiều điều, và làm sáng tỏ nhiều điều. Báo chí chuyển động nhịp nhàng trong sự chuyển động chung của đời sống.

Tâm điểm của số báo là Mục Bạn đọc đặt câu hỏi. Người được hỏi là nhà thơ tài danh Chế Lan Viên. Vẫn bức ảnh thân thuộc: Chế Lan Viên cười thật tươi, và cũng thật cởi mở. Tôi để ý đến mái tóc không được chải chuốt mà có phần tự nhiên, không ít sợi chĩa ra chung quanh. Theo tôi, đây là cứ liệu quan trọng về quan niệm nghệ thuật của Chế Lan Viên  trước khi nhà thơ qua đời. Ông đặt rất nhiều tâm huyết và trí tuệ vào từng câu trả lời. Đặc biệt là trách nhiệm công dân rất cao của người cầm bút. Toà soạn lưu ý bạn đọc tới bức thư ngắn gởi kèm, trong đó có đoạn: Những vấn đề này đều hóc búa… Toà soạn đừng bỏ, thêm, bớt gì. Tôi sẽ vui lòng hoãn để làm thêm, thậm chí nếu vì lý do nào đó Tòa soạn không đăng, cũng không can gì, nhưng nếu đã đăng xin cho y nguyên vậy. Rất đúng phong cách của Chế Lan Viên. Cũng gợi lại không khí công khai, dân chủ buổi đầu. Sau đây là những câu hỏi, những câu trả lời đáng suy nghĩ nhất. Tôi cũng xin được phép lạm bàn về chúng.

1- Hỏi: Động cơ nào đã thúc đẩy ông có một sự chuyển hướng mạnh mẽ trong nguồn cảm hứng trước và sau Cách mạng tháng Tám?

- Trả lời: Tôi cũng như các anh Xuân Diệu, Huy Cận, Lưu Trọng Lư, Tế Hanh… chuyển hướng vì muốn có ích hơn.

- Nhời bàn: Thật thẳng thắn và trung thực. Cũng rất xác thực. Cứ đọc bất cứ bài thơ nào của thế hệ các nhà Thơ Mới đi theo Cách mạng cũng thấy rõ điều đó. Vậy là, không chỉ đúng với Chế Lan Viên. Câu trả lời có ý nghĩa tiêu biểu.

2– Hỏi : Ông nhận định sao về thơ Việt Nam trước Cách mạng tháng Tám?

- Trả lời: Thơ lãng mạn tiền chiến là đỉnh cao trong di sản dân tộc, sau Nguyễn Trãi, Nguyễn Du… nhưng rồi nó bế tắc. Đó là một trong nhiều nguyên nhân đưa các nhà thơ tiền chiến đi theo Cách mạng.

- Nhời bàn: Một cái nhìn Thơ Mới trên tinh thần đồi mới. Giờ thì không mấy ai ngạc nhiên. Vào thời ấy thì khác, đã thật sự khiến nhiều người ngạc nhiên. Không, phải nói là kinh ngạc. Tôi thích từ tiền chiến được Chế Lan Viên sử dụng. Đây là tờ báo của Thành phố Hồ Chí Minh. Ông đã không một chút e dè. Có lẽ vì thế mà khi nói nó bế tắc, sức thuyết phục càng cao hơn chăng?

3- Hỏi: Ông đánh giá sao về thơ sau Cách mạng tháng Tám? Các nhà thơ nổi danh thời tiền chiến bây giờ làm thơ kém đi?

- Trả lời: Nền thơ Cách mạng với tất cả nhược điểm của nó vẫn là lớn nhất trong lịch sử thơ dân tộc… Cùng với Tố Hữu, các nhà thơ tiền chiến đã là chủ lực thơ Cách mạng. Có người viết hay hơn trước, có người viết kém đi. Cho dù tất cả viết sút đi, cũng không can gì, ngoài họ ra còn hàng trăm thi sĩ hậu chiến do Cách mạng đẻ ra nữa.

- Nhời bàn: Biện chứng và sắc sảo. Đáng nói nhất là lập trường trước sau đều vững vàng. Vào thời ấy, rất cần một tiếng nói thành thật, đầy uy lực của một nhà thơ lớn, một nhà hoạt động văn hóa lớn như Chế Lan Viên. Tác dụng thật sâu và rộng.

4- Hỏi: Đời sống của chú hiện nay ra sao?

- Trả lời: Chú và vợ chú hiện vẫn ở trong biên chế, chưa hưu. Nhưng đời sống rất cực… Một năm rưỡi nay ăn giá gạo cao chưa được bù. Nhuận bút càng thảm hại… Tuyển tập Chế Lan Viên 50 năm  chú lãnh 3000 đồng… Trong  khi đó lương công nhân là 4000 đồng… Thôi nói chuyện ấy buồn lắm. Nhưng cháu đừng lo. Cô chú vẫn làm việc…

- Nhời bàn: Câu hỏi đi thẳng vào một trong những vấn đề nhức nhối và nhạy cảm. Câu trả lời cũng rất thẳng, đi ngay vào hiện trạng. Không quên nói lại. Vấn đề được lật đi lật lại, vừa thấu lý vừa đạt tình. Thực tế là cay đắng, ai cũng thấy thế mà không mất lòng tin.

5- Hỏi: Chắc chắn Bác là người đã được tận mắt chứng kiến số phận của những người cùng thời với Bác trong nhóm Nhân văn Giai phẩm… Ta sử dụng nhiều  để chụp lên đầu họ chăng? … Nên chăng chúng ta cần có cách định công luận tội đối với họ công bằng hơn, trung thực hơn, nhân đạo hơn?

- Trả lời: Về vấn đề Nhân văn, hồi ấy nhiều anh em đã có ý định xin Đảng cho mình làm một tờ báo để đánh Nhân văn sắp ra… Anh Xuân Diệu thì là kiện tướng có bài liên tục đánh Nhân văn. Thế là rõ. Về số phận anh em Nhân văn… năm 73, đồng chí Lê Đức Thọ đã thay mặt Bộ Chính trị gặp anh em xoá cái án ấy. Nhưng đừng thấy bây giờ có người nói bậy gấp mười Nhân văn vẫn không có tội gì mà bảo hồi ấy Nhân văn không có tội. Đừng xí xoá… Nhưng thành kiến với anh em còn rất nặng. Có anh con đi học, vợ đi nước ngoài còn gặp khó khăn. Theo tôi, nên cho phép và khuyến khích rõ ràng anh em đăng sáng tác của mình, ký tên thật. Những gì viết hay hồi chưa Nhân văn, xem lại, thấy khá thì in lại.

- Nhời bàn: Chuyện Nhân văn Giai phẩm dễ gây đụng chạm. Đến giờ vẫn thế. Nhưng người ta hỏi, tin mình mà hỏi, mình không nên né tránh. Thoái thác càng không nên. Câu trả lời rõ về ý tứ, mềm mỏng trong cách nói. Quan trọng là lộ rõ quan điểm của ông xung quanh một hiện tượng phức tạp vào bậc nhất về chính trị, gắn chặt với văn chương. Lại là một trong những điểm nhạy bén của tư duy thời Đổi mới.

6- Hỏi: Nhà thơ B.Paxternak hiện nay được phục hồi. Tại Việt Nam, với tư cách là nhà thơ ông có suy nghĩ gì? Trong nền văn học cách mạng đương đại có trường hợp nào đáng tiếc tương tự? Nếu có thì được phục hồi không?

- Trả lời: Hoan nghênh việc phục hồi B.Paxternak. Thơ ông ấy hay lắm. Ở ta à? Phải bình tĩnh xem lại đã, đừng thấy anh em làm rồi mình sốt ruột. Tây, Mỹ đang khoét vụ này, mà quên rằng Tây thì truất tượng Aragông, Mỹ đụng cả đến cổ điển. Nhưng ở ta thì có cái chuyện có một thời gian dài các nhà phê bình thích gọi phê bình là con roi mà quất luôn luôn. Xuân Diệu, Nguyễn Công Hoan, Hà Minh Tuân, Nguyễn Thành Long, Dũng Hiệp, Phạm Tiến Duật … đều bị quất. Thường là đánh không cho cãi lại. Giờ đọc lại các tác giả trên có khi không sai gì, hay sai nhẹ thôi, không đáng ầm ỹ nặng nề thế. Hiện nay dễ chịu hơn nhiều, coi chừng có nơi buông lỏng. Mà cũng cần cảnh giác cái bệnh quất roi kia, dễ di căn, biến chứng, tái phát, phục hồi.

- Nhời bàn: Xem ra, Chế Lan Viên gắng giữ sự cân phân trong quan điểm của mình. Không thiên tả cũng không thiên hữu. Thời gian đã xác minh chỗ đứng của ông là đứng đắn. Tâm đắc nhất là sự chê trách, không, phải nói là phê phán, có phần chế nhạo của ông đối với kiểu phê bình được so sánh với ngọn roi. Gần đây, rất lấy làm lạ là có nhà phê bình còn bám vào cái roi ấy. Trong nhận thức và cả trong hành động. Rõ ràng, lương tri của Chế Lan Viên được thức tỉnh từ rất sớm. Ông cố vượt thoát ra khỏi những ràng buột dai dẳng của thời mình.

7- Hỏi: Cách đây nửa thế kỷ, ông đã nhận định về thơ Hàn Mặc Tử: Mai sau còn một chút gì đáng kể đó là thơ Hàn Mặc Tử. Hiện nay ông đang thực hiện Tuyển tập thơ Hàn Mặc Tử. Xin ông cho biết ý kiến của ông về câu nói đó?

- Trả lời: Câu ấy viết bởi cậu bé 20 tuổi là tôi lúc ấy sai 50%. Làm sao cậu ấy biết tất cả để viết Tất cả những gì của thời kỳ này sẽ biến tan đi. Huống nữa lúc ấy có Xuân Diệu, Huy Cận, Lưu Trọng Lư, Quách Tấn, Bích Khê và trong bí mật có Tố Hữu. Nhưng câu của cậu ta cũng đúng 50%. Hàn Mặc Tử với tất cả nhược điểm lồ lộ của mình vẫn là một thiên tài của dân tộc, của thế kỷ. Do đó tôi 67 tuổi rồi còn lo tuyển tập cho anh Hàn.

- Nhời bình: Chế Lan Viên thừa nhận sự ấu trĩ không vượt thoát được của thời trẻ. Ông không phủ nhận sạch trơn: 50% là đúng. Rồi ông đưa ra một nhận định bao quát thật xác đáng về Hàn Mặc Tử. Sức thuyết phục nhờ thế mà tăng hơn nhiều.

Đấy là những câu hỏi và những câu trả lời đáng bàn nhất. Ý nghĩa của chúng sẽ tăng thêm nếu đặt tờ báo, số báo vào không khí chung của thời ấy. Cùng xuất hiện trên mặt báo là những bản tin, và những bài viết đáng chú ý sau:

- Ngẫm chuyện thơ ca giữa mùa hè nóng bức của nhà thơ Đỗ Trung Quân, có đoạn: Đôi khi bực bội, buồn nản tôi thoáng tự hỏi: trong thời buổi chật vật, nháo nhào này liệu những nhà thơ có còn cần thiết không? Tất nhiên sẽ không cần thiết chút nào nếu như thơ anh chỉ nói nhăng nói cuội…

- Nhà văn Valentin Raxputin và cuộc đấu tranh bảo vệ môi trường của nhà báo Hồng Lĩnh, có đoạn: Ông (Valentin Raxputin) vốn là một trong những người đấu tranh mạnh mẽ nhất chống lại hiểm hoạ ô nhiễm vùng Xibêria, quê huơng ông, và đặc biệt là hiểm hoạ ô nhiễm hồ Baican, hồ nước ngọt lớn nhất thế giới, một khu thắng cảnh tuyệt đẹp của đất nước Xô Viết.

- Bản tin về kết quả liên hoan phim quốc tế Cannes 1987: Phim “hối hận” (Liên Xô) được tặng thưởng đặc biệt của ban giám khảo. Đây là một tác phẩm điện ảnh gây dư luận nhất tại Liên Xô vào thời gian đó, sau khi nó được giài phóng khỏi kho lưu trữ những phim bị cấm để chiếu rộng rãi.

Đặc biệt, Ban biên tập Tuổi trẻ Chủ nhật chắc có dụng ý khi cho đăng ngay cạnh bài báo trên là hai bài thơ chưa từng được công bố của Chế Lan Viên: Bộ ba  Đôi giày chặt. Kết thúc bài thơ thứ hai là những câu thơ:

Càng lên cao Tháp cao – nhìn xa

Càng không được đi cà nhắc…

Tuổi trẻ Chủ nhật số 20 năm 1987 là một tư liệu văn chương quý giúp bạn đọc có thể hồi hiện lại không khí đã diễn ra trong thời kỳ đầu của công cuộc đổi mới văn hoá, văn chương ở ta. Đó chính là giọt nước giúp ta hình dung ra phần nào sự bao la của biển cả.