Còn đó, nỗi chờ mong

            Nhiều nhà nghiên cứu đã đưa ra kết luận này : Mặc dầu đạt được nhiều thành tựu đáng kể, cho tới giờ, văn chương viết về chiến tranh và cách mạng ở nước ta chưa thật tương xứng với những chiến công hiển hách cùng những hy sinh to lớn của dân tộc trong suốt hai cuộc kháng chiến vừa qua.

            Về đại thể, đây là một nhận xét đúng, tuy cần được phân tích cụ thể cho thấu đáo hơn. Chẳng hạn, theo tôi, có lẽ khái quát trên phù hợp với hiện trạng truyện mà không mấy thích hợp với hiện trạng thơ. Có thể nói không sợ qúa rằng, trên thực tế, thơ viết về chiến tranh và người lính của ta đã hoàn thành xứng đáng sứ mệnh mà lịch sử và nhân dân giao phó. Ở đây không thể liệt kê được hết những bài thơ đặc sắc, những tên tuổi sáng chói xuất hiện trong chiến tranh và sau hòa bình, mặc áo lính hay mặc thường phục, sẽ có chỗ đứng vững chãi trong lịch sử thơ ca của dân tộc.

            Thành tựu thi ca viết về chiến tranh và người lính được lý giải bởi nhiều nguyên do. Dung lượng nhỏ thích hợp với thời chiến khi mọi người đang dồn công sức và thì giờ cho chiến thắng, cũng thích hợp hơn với gian đoạn đầu của thời bình khi cuộc sống còn ngổn ngang bao trở ngại, khó khăn. Đặc biệt, trong hoàn cảnh chiến tranh ở ta, tâm thế sáng tạo thi ca có những ưu thế nổi trội. Cảm hứng thơ bao giờ cũng mang tính trực tiếp tức thời :

            Câu thơ đến thường tình và đột biến

            Như cánh rừng bất chợt nở đầy hoa

                                                (Anh Ngọc)

            Chất lý tưởng nâng cánh thi ca hơn là chất hiện thực :

            Họ làm thơ khi gùi gạo trên lưng

            Lưng trĩu xuống nhưng vần thơ bay bổng

                                                (Dương Hương Ly)

            Thơ với đời gắn bó với nhau, người làm thơ và người đọc thơ cảm thông với nhau - sự gắn bó và cảm thông lạ kỳ đến mức hiếm có. Tôi nghĩ, nền thi ca cách mạng Việt Nam (chủ yếu là thi ca viết về chiến tranh và người lính) không thua bất kỳ nền thi ca hàng đầu nào trên thế giới ở thế kỷ hai mươi này. Chỉ tiếc là ta chưa có những tài năng đặc biệt xuất sắc. Vẻ đẹp nghiêng về đội ngũ, chung cho cả một nền thơ.

            Riêng với hiện tình của truyện, rộng ra của văn xuôi, thì kết luận nói trên của những nhà nghiên cứu xem ra không phải bàn cãi gì thêm. Điều này đặc biệt phù hợp với tiểu thuyết sử thi.(*)

            Ai cũng biết mỗi thể tài văn chương có vị thế riêng nhằm thỏa mãn những nhu cầu thẩm mỹ riêng. Tiểu thuyết sử thi đặt ra những vấn đề xã hội lớn với tầm bao quát lịch sử rộng, không thể thiếu trong mảng đề tài chiến tranh cách mạng. Điều này lý giải những dự định sáng tác dài hơi đã và đang được nhiều nhà văn thực hiện, và trong số đó không ít người coi đây là những ấp ủ sáng tạo cuối cùng của đời mình. Điểm qua những bộ tiểu thuyết dầy dặn viết về chiến tranh, ta có thể nhận ra một số hạn chế chủ yếu sau :

            - Sự kiện lấn át nhân vật

            - Nặng tính tư liệu, giá trị văn chương chưa cao

            - Số phận, đường đời nhân vật chưa ăn nhập với lôgíc lịch sử

            - Chưa chú ý đến việc lý giải có sức thuyết phục chiến thắng của dân tộc

            Không, tôi không có ý trách cứ các nhà tiểu thuyết. Họ đã gắng sức và đã làm được nhiều việc có ý nghĩa. Vả lại, viết những bộ tiểu thuyết thành công về những năm tháng chiến tranh trong điều kiện vừa qua đâu phải dễ. Tôi chỉ muốn nói, sự trông chờ của công chúng yêu thích văn chương, của sự nghiệp văn chương nước nhà đối với các nhà văn thì vẫn còn nguyên đó. Và tôi muốn nói thêm, đã đến lúc các nhà văn nên bắt tay ngay vào công việc với ý thức : Hoặc là lúc này hoặc là không bao giờ cả ! Vì sao vậy?

            1.- Muốn viết hay về chiến tranh phải ít nhiều trải qua chiến tranh. Nhìn vào đội ngũ của chúng ta, không phải đã hết những điều đáng lo ngại. Các nhà văn dầy dạn chiến trận hoặc đã già yếu “lực bất tòng tâm” hoặc lo công tác quản lý, biên tập, ít thời gian chuyên dành cho sáng tác. Những nhà văn khác rảnh rỗi hơn lại viết cầm chừng, nhất là ưa viết hồi ký, công việc không phải lao tâm khổ tứ nhiều bằng viết truyện.

            2.- Muốn viết một bộ tiểu thuyết sử thi về chiến tranh phải thật giàu tâm huyết. Qủa thật vẫn còn một số nhà văn chưa ý thức được hết ý nghĩa của những trang viết về cuộc chiến đã qua. Họ thích viết về những vấn đề thuộc đời sống hiện tại hơn. Đấy là chưa nói cuộc sống vật chất của phần đông nhà văn còn thiếu thốn. Chế độ nhuận bút có nhiều điều bất hợp lý. Tách mình ra khỏi cuộc sống đời thường, dồn sức cho các sáng tác dài hơi qủa là một thách thức lớn.

            Nhưng, biết làm sao được ! Món nợ tinh thần vẫn còn nguyên đó. Người cầm bút có trách nhiệm không quên và không thể nào quên. Cần tranh thủ nắm bắt những thuận lợi của thời kỳ mới, phát huy sức mạnh của mỗi người để tạo ra những tác phẩm lớn viết về chiến tranh và người lính trong thời gian tới. Được vậy, bạn đọc chúng ta mới có cơ sở để mong chờ...

                                                                                                                        Đà Lạt, 19 -1 - 96

 


(*)Trong văn xuôi, có lẽ truyện ngắn đạt được nhiều thành tựu hơn cả