Sức sống của một bài thơ

        Trước khi qua đời, Hoàng Lộc đã để lại một bài thơ giờ đây đã trở nên quen thuộc với bạn đọc chúng ta - bài Viếng bạn. Cùng với nhiều tác phẩm như Nhớ của Hồng Nguyên, Đồng chí của Chính Hữu... Viếng bạn của Hoàng Lộc đã phần nào thể hiện được một loại tình cảm mới mẻ mà thiêng liêng : Tình đồng đội cách mạng.

            Thời trước, người ta quen viếng cha, viếng mẹ, viếng tổ tiên... giờ Hoàng Lộc viếng bạn. Trước đó vào thời 30 -45, người ta thường khóc chàng, khóc nàng, khóc người tình, giờ Hoàng Lộc khóc đồng đội của mình. Trước tổn thất mất mát ta xót thương và luyến tiếc. Ta còn căm phẫn nữa nếu cái chết có kẻ chủ tâm gây ra. Quy luật tình cảm là vậy : yêu thương bao giờ cũng đi liền với căm ghét. Xuân Diệu viết rất đúng rằng : Yêu với căm hai đợt sóng ào ào, Vỗ bên mình vọng mãi tới trăng sao. Tình cảm bộc lộ trong Viếng bạn không ra ngoài cái chung này. Khổ đầu của bài thơ trĩu nặng xót đau :

                        Hôm qua còn theo anh

                        Đi ra đường quốc lộ

                        Hôm nay đã chặt cành

                        Đắp cho người dưới mộ (1)

            “Hôm qua” cùng sống kề vai sát cánh chiến đấu vì mục đích chung, “hôm nay” kẻ mất người còn, không xót xa sao được ! Cái chết đến đường đột quá, nên nỗi đau càng trăm lần, càng ngàn lần tăng lên. Nỗi xót thương cố ghìm nén lại để bật lên thành tiếng thét oán hờn đối với những kẻ gây ra cái chết đau đớn ấy ở khổ thơ kế theo :

                        Đứa nào bắn anh đó

                        Súng nào nhắm trúng anh

                        Khôn thiêng xin chỉ mặt

                        Gọi tên nó ra anh !

            Xét về ý nghĩa biểu đạt thì hai câu : Đứa nào bắn anh đó  Súng nào nhắm trúng anh không khác biệt nhau mấy. Tuy nhiên, ý nghĩa biểu cảm thì lại được nâng cao thêm khiến người đọc không thể dửng dưng, không thể nín lặng. Kẻ thù phải được nêu đích danh, phải được chỉ mặt, phải được gọi tên, có thế mới đáp ứng được đòi hỏi khẩn thiết, da diết và chính đáng của tình cảm. Mức độ xót thương và căm thù được diễn tả một cách bình dị, tự nhiên nhưng không thua kém bất cứ trường hợp nào xảy ra trong đời sống, và trong văn chương là vì thế ! Có điều, chất tình cảm của bài thơ đã nhiều phần đổi khác. Kẻ thù gieo rắc tội lỗi đâu phải là một người hay một nhóm người :

                        Tên nó là đế quốc

                        Tên nó là thực dân

                        Nó là thằng thổ phỉ

                        Hay là đứa Việt gian ?

             Có thể hiểu kẻ thù là bất cứ loại người nào trong đó. Lại cũng có thể hiểu tất cả bọn chúng là kẻ thù, vì lẽ, trong thực tế, sự tồn tại của chúng nào có tách rời nhau. Kẻ thù đã không phải của một người hoặc một nhóm người thì cái chết cũng không phải vì một người hoặc nhóm người nào đấy. Người vừa nằm xuống đã không tiếc máu xương chiến đấu và hy sinh vì lẽ tồn vong của đất nước này, của sự nghiệp này. Cái chết của một người để bảo vệ sự sống của muôn người. Ý nghĩa của sự hy sinh ngời ngời sáng tỏ. Đó là lý do khiến người viết trĩu nặng xót đau mà không rơi vào ủy mị, yếu mềm. Câu thơ ngũ ngôn chắc khoẻ giúp nhà thơ tìm được hình thức thích hợp cho sự biểu lộ tình cảm của mình. Đó là lẽ tồn tại của khổ thơ cuối mà suy cho cùng cũng là lẽ tồn tại của cả bài thơ :

                        Mai mốt bên cửa rừng

                        Anh có nghe súng nổ

                        Là chúng tôi đang cố

                        Tiêu diệt kẻ thù chung

            Từ cái “tôi” nhỏ bé riêng rẽ đã chuyển thành “chúng tôi” rộng lớn. Sự trả thù thật đích đáng, triệt để và hợp đạo lý. Thế giả định đã trở thành thế khẳng định chắc chắn, dứt khoát. Bài thơ viết về cái chết, về những giọt nước mắt mà không làm người đọc yếu lòng. Cái chết vì cách mạng quả đã góp phần nâng bài thơ lên một tầm cao mới. Nhà thơ Xuân Diệu có lần kể rằng : Vào năm 1948, ở huyện Hạ Hòa, Phú Thọ, Tố Hữu có đọc bài Viếng bạn cho ông nghe. Nghe xong, Xuân Diệu đánh giá bài thơ không có gì cuốn hút, độc đáo cả. Vì sao ? Xuân Diệu thành thật tâm sự : “Kháng chiến chống Pháp đã hai năm mà cái “gu” cái khẩu vị thơ của tôi vẫn chưa thay đổi được là mấy. Vẫn như mơ màng tìm kiếm những sáng loáng bóng lộn thơm phức ở đâu đâu”. Cũng theo Xuân Diệu, về sau ông “dần dần chuyển cách thức ăn nếm của của mình” thì thấy Viếng bạn lại là một bài thơ hay (1) . Vậy có gì đáng nói về cái hay của bài thơ ? Theo tôi, trước hết bài thơ có vẻ đẹp của sự bình dị, trong sáng. Để diễn tả một tâm trạng tương tự, không ít người đã tìm đến những câu thơ sau :

                        Khóc anh không nước mắt

                        Mà lòng đau như thắt

                        Gọi anh chửa thành lời

                        Mà hàm răng dính chặt

            Nỗi đau đớn xót xa cố ghìm lại qua những biểu hiện bên ngoài để day dứt, để nhức nhối sâu thẳm tự bên trong. Câu thơ như tự nhiên thốt ra từ cõi lòng người viết để mãi rung động người đọc chúng ta.

            Đi liền với vẻ đẹp giản dị trong sáng là sức mạnh của tiếng nói thống thiết từ nỗi lòng chân thực. Dễ nhận ra đặc điểm này qua từng câu thơ và cả bài thơ. Thì ra sự chân tình, chân thành bao giờ cũng là con đường ngắn nhất đi đến sự giao hoà, sự cảm thông thật sự và bền lâu. Hãy đọc lại những dòng thơ tưởng chỉ kể lể sau đây để tiếp cận với một trong sự thách đố không dễ gì vượt qua của thơ hay :

                        Ở đây không gỗ ván

                        Vùi anh trong tấm chăn

                        Của đồng bào Cửa Ngăn

                        Tặng tôi ngày phân tán.

            Viếng bạn  thật xứng đáng là tấm bia kỷ niệm bằng thơ đặt trước anh linh của những người đã ngã xuống cho cuộc sống của chúng ta hôm nay và tương lai muôn đời của con cháu mai sau.